वायुपुराणम्

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतगणैस्तथा। मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह ।। ४.

पितर, गंधर्व, यक्ष, तसेच राक्षस, भूते, माणसे, जनावरे, पक्षी आणि स्थावर यांच्यासह.

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुविस्तरम् । वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते ।। ४.

मनुच्या सुरुवातीपासून भविष्यातील शेवटपर्यंत, अनेक सविस्तर कथांसह, मी वैवस्वत सृष्टी सांगणार आहे, विवस्वानास वंदन करून.

आद्ये मन्वन्तरेऽतीताः सर्गाः प्रावर्त्तकाश्च ये। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं सप्तासन् ये महर्षयः। चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः ।। ४.

पहिल्या मन्वंतरात जे सृष्टीचे प्रकार झाले आणि जे सुरू झाले; स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी जे सात महर्षी होते; चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर आणि पुन्हा वैवस्वताच्या आगमनाच्या वेळी.

दक्षस्य च ऋषीणाञ्च भृग्वादीनां महौजसाम्। शापान्महेश्वरस्यासीत् प्रादुर्भावो महात्मनाम् ।। ४.

दक्ष आणि ऋषी, भृगु वगैरे महाशक्तिशाली यांच्यावर महेश्वराच्या शापामुळे या महान आत्म्यांचा प्रादुर्भाव झाला.

भूयः सप्तर्षयस्ते च उत्पन्नाः सप्त मानसाः। पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयम्भुवा ।। ४.

पुन्हा तेच सात ऋषी जन्मले, सात मनःपुत्र, आणि स्वयंभुवाने स्वतः त्यांना पुत्रपद दिले.

प्रजासन्तानकृद्भिस्तैरुत्पद्यद्भिर्महात्मभिः। पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् ।। ४.

त्या महान आत्म्यांनी, जे प्रजोत्पत्ती करणारे होते, त्यांच्या जन्माने सृष्टी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे आणि योग्य क्रमाने सुरू झाली.

तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्। समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः ।। ४.

शुद्ध ज्ञान आणि कर्म असलेल्या त्यांच्या संतती मी संक्षिप्त आणि सविस्तर, योग्य क्रमाने सांगणार आहे.

येषामन्वयसम्भूतैर्लोकोऽयं सचराचरः। पुनः स पूरितः सर्गो ग्रह नक्षत्रमण्डितः ।। ४.

ज्यांच्या वंशातून जन्मलेले हे चराचर जग पुन्हा भरून गेले, आणि सृष्टी ग्रह-नक्षत्रांनी सुशोभित झाली.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनीनां संशयोऽभवत् । ततस्तं संशयाविष्टाः सूतं संशयनिश्चये। सत्कृत्य परिपप्रच्छुर्मुनयः शंसितव्रताः ।। ४.

ही वचने ऐकून त्या ऋषींना शंका वाटली; मग त्या शंकेने ग्रासलेले, व्रतस्थ ऋषी आदराने सुताला, जो शंका दूर करतो, त्याला विचारू लागले.

कथं सप्तर्षयः पूर्व्वमुत्पन्नाः सप्त मानसाः। पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम। ततोऽब्रवीन्महातेजाः सूत पौराणिकः शुभम् ।। ४.

पूर्वी ते सात ऋषी आणि सात मानसपुत्र कसे निर्माण झाले आणि पुत्र म्हणून कसे मानले गेले, हे आम्हाला सांग, हे श्रेष्ठा. तेव्हा पुराणशास्त्रज्ञ तेजस्वी सूताने मंगल वचन सांगितले.

कथं सप्तर्षयः सिद्धा ये वै स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरं समासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल ।। ४.

स्वायंभुव मन्वंतरातील सिद्ध सात ऋषी पुन्हा वैवस्वत मन्वंतरात कसे पोहोचले?

भवाभिशापात्संविद्धा ह्यप्राप्तास्ते तदा तपः। उपपन्ना जने लोके सकृदागामिनस्तु ते ।। ४.

भवाच्या शापामुळे त्यांना त्या वेळी तप साधता आले नाही; तरीही ते एकदाच जन्म घेणारे म्हणून लोकांमध्ये प्रकट झाले.

ऊचुः सर्वे ततोऽन्योन्यं जनलोके महर्षयः। ऊचुरेव महाभागा वारुणे वितते क्रतौ ।। ४.

मग सर्व महर्षी लोकांमध्ये एकमेकांशी बोलले, आणि त्या पुण्यवानांनी वरुणाच्या मोठ्या यज्ञातही तसेच सांगितले.

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। पितामहात्मजाः सर्वे ततः श्रेयो भविष्यति ।। ४.

आपण सर्वजण चाक्षुष मन्वंतरात पितामहांचे पुत्र म्हणून जन्म घेऊ, आणि यामुळे अधिक कल्याण होईल.

स्वायम्भुवेऽन्तरे शप्ताः सप्तार्थं ते भवेन तु। जज्ञिरे वै पुनस्ते ह जनलोकाद्दिवं गता ।। ४.

स्वायंभुव मन्वंतरात भवाने सात जणांसाठी त्यांना शाप दिला; मग ते पुन्हा जन्म घेऊन जनेलोकातून स्वर्गात गेले.

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया। ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं द्वितीयमिति नः श्रुतम् ।। ४.

महादेवाच्या महान यज्ञात, जेव्हा त्यांनी वारुणी रूप घेतले आणि ब्रह्मदेवाने संततीसाठी अग्नीत शुद्ध तेज अर्पण केले, तेव्हा ऋषी प्रथम उत्पन्न झाले — हेच आम्ही दुसरी सृष्टी म्हणून ऐकले आहे.

भृगुरङ्गिरा मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः ।। ४.

भृगु, अंगिरा, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अत्रि आणि वसिष्ठ — हे आठ जण ब्रह्मदेवाचे पुत्र होते.

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान् ।। ४.

त्यांच्या विस्तारलेल्या यज्ञात सर्व देवता, यज्ञाची सर्व अंगं आणि मूर्तिमान वषट्कार एकत्र आले.

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः। ऋग्वेद श्चाभवत्तत्र पदक्रमविभूषितः ।। ४.

तेथे हजारो सामगाने, यजुर्वेदाचे मंत्र मूर्तिमान झाले आणि पदा-क्रमाने सुशोभित असा ऋग्वेद प्रकट झाला.

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः। स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तसूक्तब्राह्मणमन्त्रवान् ।। ४.

यजुर्वेद छंदांनी समृद्ध, ओंकाराच्या तेजाने उजळलेला, यज्ञासाठी उपयुक्त असे सूक्त, ब्राह्मण व मंत्रांनी युक्त असा उभा राहिला.

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरःसरः। विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः सम्भृतोऽभवत् ।। ४.

सामवेद छंदांनी समृद्ध, सर्व गाण्यांत श्रेष्ठ, विश्वावसु आदी गंधर्वांसह तेथे प्रकट झाला.

ब्रह्म वेदस्तथा घोरैः कृत्याविधिभिरन्वितः। प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरोऽभवत् ।। ४.

ब्राह्मवेद कठोर विधी आणि अथर्वांगिरसांच्या साधनांनी युक्त, दोन शरीरे आणि दोन मस्तकांसह प्रकट झाला.

लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तस्वरभक्तयः। आश्रयस्तु वषट्‌कारो निग्रहप्रग्रहावपि ।। ४.

लक्षणे, स्वर, स्तोभ, निरुक्त व स्वरभक्तीचे विभाग, आधाररूप वषट्कार, तसेच निग्रह व प्रग्रह हेही तेथे होते.

दीप्ता दीप्तिरिलादेवी दिशः प्रदिशगीश्वराः । देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च ।। ४.

तेजस्वी इला देवी, दिशा आणि त्यांच्या अधिपती, देवकन्या, पत्नी आणि मातृका तेथे उपस्थित होत्या.

आयुः सर्वत एवैते देवस्य यजतो मुखे। मूर्त्तिमन्तः स्वरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः ।। ४.

हे सर्व, स्वतःच्या रूपाने ओळखले जाणारे आणि वरुणाचे रूप धारण केलेले, यज्ञ करणाऱ्या देवाच्या मुखातील प्राणरूप होते.

स्वयम्भुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि। ब्रह्मर्षेर्भावभूतस्य विधानाच्च न संशयः ।। ४.

स्वयंभूने त्या पाहिल्यावर, त्यांच्या मनात सर्जनाची प्रेरणा निर्माण झाली आणि त्यांचं वीर्य पृथ्वीवर पडलं. हे निश्चितच ब्रह्मर्षीच्या सर्जनशक्तीमुळे घडलं, यात काहीही शंका नाही.

कृत्वा जुहाव स्रुग्भ्याञ्च स्रुवेण परिगृह्य च। आज्यवज्जुहुवाञ्जक्रे मन्त्रवच्च पितामहः ।। ४.

मग त्यांनी ते वीर्य चमच्याने आणि करंड्याने उचलून, तूपासारखं यज्ञात समर्पित केलं आणि मंत्रोच्चारासह यज्ञ केला.

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः। तस्यार्वाक् तेजसस्तस्य यज्ञे लोकेषु तैजसम्। तमसाभावव्याप्यत्वं तथा सत्त्वं तथा रजः ।। ४.

नंतर प्रजापतीने त्या यज्ञातून सर्व जीवांची उत्पत्ती केली. त्या तेजातून जगात अग्नितत्त्व निर्माण झालं, त्याचबरोबर अंधाराची व्यापकताही, सत्त्वगुण आणि राजोगुणही उत्पन्न झाले.

सगुणात्तेजसो नित्यमाकाशे तमसि स्थितम्। तमसस्तेजसत्वाच्च सर्वभूतानि जज्ञिरे ।। ४.

त्या गुणयुक्त तेजाने, जे नेहमी आकाशात आणि अंधारात वास करतं, त्याच्यामुळे आणि अंधारातील तेजामुळे सर्व जीवांची उत्पत्ती झाली.