वायुपुराणम्

शप्ता हि सा पुरी पूर्व्वं निकुम्भेन महात्मना। शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः ।। ३०.

पूर्वी महान आत्मा निकुंभ याने त्या नगरीला शाप दिला होता की, ती हजारो वर्षे पुन्हा पुन्हा ओस पडेल.

तस्यान्तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः। विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां सन्न्यवेशयत् ।। ३०.

त्या शापाचा परिणाम होताच, प्रजाधिपती दिवोदासाने आपल्या राज्याच्या सीमेवर, गोमती नदीच्या काठी एक सुंदर नगरी वसवली.

ऋष ऊचुः।। वाराणसीं किमर्थन्तां निकुम्भः शप्तवान् पुरा। निकुम्भश्चापि धर्म्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः ।। ३०.

ऋषींनी विचारले: निकुंभाने पूर्वी वाराणसीला कोणत्या कारणासाठी शाप दिला? आणि तो धर्मात्मा निकुंभ, जो सिद्धक्षेत्राला शाप देतो, त्याचे कारण काय?

सूत उवाच।। दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः। वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः ।। ३०.

सूते म्हणाले: राजर्षी दिवोदासाने ती नगरी मिळवली आणि तो तेजस्वी राजा त्या समृद्ध नगरीत राहू लागला.

एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः। देव्याः स प्रियकामस्तु वसानश्च सुरान्तिके ।। ३०.

त्याच वेळी महेश्वराने पत्नी स्वीकारली होती आणि ती त्याला अत्यंत प्रिय होती. तो देवीसोबत देवांच्या सान्निध्यात राहत होता.

देवाज्ञया पारिषदा विश्वरूपास्तपोधनाः। पूर्वोक्तै रूपविशेषस्तोषयन्ति महेश्वरीम् ।। ३०.

देवतांच्या आज्ञेने, तपश्चर्येने संपन्न आणि विविध रूपधारी पार्षदांनी, पूर्वी सांगितलेल्या रूपांनी, महेश्वरीला संतुष्ट केले.

हृष्यति तैर्महादेवो मेना नैव तु हृष्यति। जुगुप्सते सा नित्यञ्च देवं देवीं तथैव च ।। ३०.

त्यामुळे महादेव आनंदी झाला, पण मेना मात्र आनंदी झाली नाही; तिने नेहमीच देव आणि देवी यांच्यावर टीका केली.

मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्त्ता महेश्वरः। दरिद्रः सर्व एवेह अक्लिष्टं लडतेऽनघे ।। ३०.

'तुझा पती महेश्वर माझ्या जवळ राहण्यास योग्य नाही; तो इथे पूर्णपणे गरीब आहे, तरीही तो कुठलाही त्रास न घेता राहतो, हे पापरहिते.'

मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वबावान्नचाक्षमत्। स्मितं कृत्वा तु वरदा हरपार्श्वमथागमत् ।। ३०.

आईने असे बोलल्यावर, स्त्रीस्वभावामुळे तिला ते सहन झाले नाही; पण वरदायिनी हसत हसत हराच्या जवळ गेली.

विषण्णवदना देवी महादेवमभाषत। नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निवेशनम् ।। ३०.

देवीने उदास चेहऱ्याने महादेवाला सांगितले: 'हे देव, मी इथे राहणार नाही; मला तुझ्या स्वतःच्या निवासस्थानी घेऊन चल.'

तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकानवेक्ष्य ह। वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः। वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः ।। ३०.

अशा प्रकारे देवीने सांगितल्यावर, महादेवाने सर्व लोकांचा विचार केला आणि पृथ्वीवर, हे द्विजश्रेष्ठ, वासासाठी तेजस्वी आणि सिद्धक्षेत्र असलेली वाराणसी निवडली.

दिवो दासेन तां ज्ञात्वा निविष्टान्नगरीं भवः। पार्श्वास्थं स समाहूय गणेशं क्षेमकं ब्रवीत् ।। ३०.

दिवोदासाने त्या नगरीत वस्ती केली आहे हे कळल्यावर, भवाने आपल्या जवळ उभ्या असलेल्या गणेशाला बोलावून त्याला सांगितले.

गणेश्वर पुरीङ्गत्वा सून्यां वाराणसीं कुरु। मृदुना चाब्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः ।। ३०.

'गणेश्वरा, त्या नगरीत जाऊन वाराणसी ओसाड कर; पण तो राजा फार सामर्थ्यशाली आहे, म्हणून सौम्य उपाय वापर.'

ततो गत्वा निकुम्भस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा । स्वप्ने सन्दर्शयामास मङ्कनं नाम नापितम् ।। ३०.

मग निकुंभाने वाराणसी नगरीत जाऊन, मंकन नावाच्या नापिताला स्वप्नात दर्शन दिले.

श्रेयस्तेऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ। मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्य्यन्ते निवेशय ।। ३०.

'मी तुझे कल्याण करीन; माझ्यासाठी एखादे स्थान निवड, हे पापरहित. माझ्या रूपाची मूर्ती तयार करून ती नगरीत स्थाप.'

तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान् द्विजाः। नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानन्तु यथाविधि ।। ३०.

स्वप्नात जसे पाहिले तसे सर्व काही त्याने करवून घेतले, हे द्विजांनो; राजाची योग्य रीतीने परवानगी घेऊन.

पूजा तु महती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते। गन्धैर्धूपैश्च माल्यैश्च प्रेक्षणीयैस्तथैव च ।। ३०.

तेथे नेहमीच मोठ्या भक्तीने पूजा केली जाते, सुवासिक द्रव्ये, धूप, फुले आणि इतर सुंदर वस्तूंनी.

अन्नप्रदानयुक्तैश्च अत्यद्भुतमिवाभवत्। एवं सम्पूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ।। ३०.

अन्नदानाच्या वेळी तेथे अगदी अद्भुत वाटू लागले; अशा प्रकारे तेथे गणेश्वराची नेहमीच भक्ती केली जाते.

ततो वरसहस्राणि नगराणां प्रयच्छति । पुत्रान् हिरण्यमायूंषि सर्व्वकामांस्तथैव च ।। ३०.

मग तो नगरांना हजारो वर देतो—मुलं, सोनं, दीर्घायुष्य आणि सर्व इच्छित वस्तू देखील.

राज्ञस्तु महिषी श्रेष्ठा सुयशा नाम विश्रुता। पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता ।। ३०.

राजाची मुख्य राणी, सुप्रसिद्ध सुयशा नावाची, मुलासाठी आली होती; ती सती राणी राजानेच पाठवली होती.

पूजान्तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत। पुनः पुनरथागम्य बहुशः पुत्रकारणात् ।। ३०.

राणीने मोठ्या भक्तीने पूजा केली आणि मुलांसाठी वारंवार मागणी केली; ती पुन्हा पुन्हा त्या कारणासाठी येत राहिली.

न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुम्भः कारणेन तु। राजा यदि तत् क्रुध्येत ततः किञ्चित् प्रवर्त्तते ।। ३०.

निकुंभ काही कारणाने मुलं देत नाही; जर राजा यासाठी रागावला, तर काहीतरी घडते.

अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत्। भूतं त्विदं महाद्वारि नगराणां प्रयच्छति ।। ३०.

खूप काळानंतर राजाला राग आला; मग तो नगरांच्या मोठ्या दारावर एक जीव देतो.

प्रीत्या वरांश्च शतशो न किञ्चित्तु प्रवर्त्तते। मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मम चैव तु ।। ३०.

प्रेमापोटी तो शेकडो वर देतो, पण दुसरं काहीच घडत नाही; माझ्या लोकांनी आणि माझ्या नगरात त्याची नेहमीच पूजा केली जाते.

तत्रार्च्चितश्च बहुशो देव्या मे तत्र कारणात् । न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो बहुभोजनः ।। ३०.

माझ्या राणीने तिथे त्या कारणासाठी अनेक वेळा त्याची पूजा केली; तरीही तो मला मुलगा देत नाही, तो उपकार न मानणारा, भरपूर अन्न खाणारा आहे.

अतो नार्हति पूजान्तु मत्सकाशात् कथञ्चन। तस्मात्तु नाशयिष्यामि तस्य स्थानं दुरात्मनः ।। ३०.

म्हणून तो माझ्याकडून कोणत्याही प्रकारे पूजेचा अधिकारी नाही; म्हणून मी त्या दुष्टाचा स्थान नष्ट करीन.

एवं तु सविनिश्चित्य दुरात्मा राज किल्बिषी। स्थानं गणपतेस्तस्य नाशयामास दुर्मतिः ।। ३०.

अशा प्रकारे ठाम निश्चय करून, पापी राजा वाईट मनाने गणपतीचं स्थान नष्ट करतो.

भग्नमायतनं दृष्ट्वा राजानमगमत् प्रभुः। यस्मादृतेऽपराधं मे त्वया स्थानं विना शितम् ।। ३०.

मंदिर तुटलेलं पाहून प्रभू राजाकडे आला—'माझ्याविरुद्ध अपराधाशिवाय, तू कारण नसताना हे स्थान नष्ट केलंस.'

अकस्मात् तु पुरी शून्या भवित्री ते नराधिप। ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तथा ।। ३०.

'राजा, तुझं नगर अचानक ओस पडेल; त्या शापामुळे वारणसीही ओस पडली.'