वायुपुराणम्

अणिमादियुता सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति। तेनैव च शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो। चारुमन्त्रैर्घृतैर्गन्धैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।। ३०.

तुला गर्भात असतानाच अणिमा वगैरे सिद्धी मिळतील. त्याच शरीराने, प्रभो, तुला देवपद मिळेल. द्विज लोक सुंदर मंत्र, तूप आणि सुवासिक द्रव्यांनी तुझी पूजा करतील.

अथ च त्वं पुनश्चैव आयुर्वेदं विधास्यसि। अवश्यम्भावी ह्यर्थोऽयं प्राग्दिष्टस्त्वब्जयोनिना ।। ३०.

आणि पुन्हा, तू आयुर्वेदाची स्थापना करशील. हा नक्कीच घडणारा प्रकार आहे, जो कमलजन्म्याने पूर्वीच ठरवला आहे.

द्वितीयं द्वापरं प्राप्य भविता त्वं न संशयः। तस्मात् तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दघे ततः ।। ३०.

दुसरा द्वापर येईल तेव्हा तू जन्माला येशील, यात शंका नाही. म्हणून विष्णूने त्याला वर दिला आणि मग अदृश्य झाला.

द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रः स काशिराट्। पुत्रकाम स्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा ।। ३०.

दुसरा द्वापर येताच, काशीचा राजा सौनहोत्र आणि दीर्घतपा या दोघांनी पुत्रप्राप्तीसाठी तप केला.

अजं देवन्तु पुत्रार्थे ह्यारिराधयिषुर्नृपः। वरेण च्छन्दयामास प्रीतो धन्वन्तरिर्नृपम् ।। ३०.

राजाने पुत्रासाठी अज देवाची आराधना केली. धन्वंतरी प्रसन्न होऊन राजाला इच्छित वर मागायला सांगितले.

नृप उवाच।। भगवन् यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे धृतिमान् भव। तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत ।। ३०.

राजा म्हणाला: भगवन्, जर तू प्रसन्न असशील तर माझ्या घरी धीरवान पुत्र जन्माला येऊ दे. धन्वंतरीने 'तसेच होईल' असे मान्य केले आणि तिथेच अदृश्य झाला.

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा। काशिराजो महाराजः सर्व्वरोगप्रणाशनः ।। ३०.

मग त्याच्या घरी धन्वंतरी देव जन्माला आला. काशीचा राजा, हे महराजा, सर्व रोगांचा नाश करणारा झाला.

आयुर्वेदं भरद्वाजश्चकार सभिषक्क्रियम्। तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् ।। ३०.

भरद्वाज ऋषींनी आयुर्वेद आणि त्यातील वैद्यकशास्त्र तयार केले. त्यांनी ते आठ भागांत विभागून शिष्यांना शिकवले.

धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः। अथ केतुमतः पुत्रो विभो भीमरथो नृपः। दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्यधिपोऽभवत् ।। ३०.

धन्वंतरीचा सुप्रसिद्ध पुत्र केतुमान जन्मला. केतुमानाचा पुत्र भीमरथ राजा झाला, आणि त्याचा पुत्र दिवोदास, जो वाराणसीचा प्रसिद्ध अधिपती झाला.

एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वाराणसीं पुरा। शून्यां विवेशयामास क्षेणको नाम राक्षसः ।। ३०.

त्याच वेळी क्षेणक नावाचा राक्षस, रिकामी झालेली वाराणसी नगरीत शिरला.

शप्ता हि सा पुरी पूर्व्वं निकुम्भेन महात्मना। शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः ।। ३०.

पूर्वी महान आत्मा निकुंभ याने त्या नगरीला शाप दिला होता की, ती हजारो वर्षे पुन्हा पुन्हा ओस पडेल.

तस्यान्तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः। विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां सन्न्यवेशयत् ।। ३०.

त्या शापाचा परिणाम होताच, प्रजाधिपती दिवोदासाने आपल्या राज्याच्या सीमेवर, गोमती नदीच्या काठी एक सुंदर नगरी वसवली.

ऋष ऊचुः।। वाराणसीं किमर्थन्तां निकुम्भः शप्तवान् पुरा। निकुम्भश्चापि धर्म्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः ।। ३०.

ऋषींनी विचारले: निकुंभाने पूर्वी वाराणसीला कोणत्या कारणासाठी शाप दिला? आणि तो धर्मात्मा निकुंभ, जो सिद्धक्षेत्राला शाप देतो, त्याचे कारण काय?

सूत उवाच।। दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः। वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः ।। ३०.

सूते म्हणाले: राजर्षी दिवोदासाने ती नगरी मिळवली आणि तो तेजस्वी राजा त्या समृद्ध नगरीत राहू लागला.

एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः। देव्याः स प्रियकामस्तु वसानश्च सुरान्तिके ।। ३०.

त्याच वेळी महेश्वराने पत्नी स्वीकारली होती आणि ती त्याला अत्यंत प्रिय होती. तो देवीसोबत देवांच्या सान्निध्यात राहत होता.

देवाज्ञया पारिषदा विश्वरूपास्तपोधनाः। पूर्वोक्तै रूपविशेषस्तोषयन्ति महेश्वरीम् ।। ३०.

देवतांच्या आज्ञेने, तपश्चर्येने संपन्न आणि विविध रूपधारी पार्षदांनी, पूर्वी सांगितलेल्या रूपांनी, महेश्वरीला संतुष्ट केले.

हृष्यति तैर्महादेवो मेना नैव तु हृष्यति। जुगुप्सते सा नित्यञ्च देवं देवीं तथैव च ।। ३०.

त्यामुळे महादेव आनंदी झाला, पण मेना मात्र आनंदी झाली नाही; तिने नेहमीच देव आणि देवी यांच्यावर टीका केली.

मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्त्ता महेश्वरः। दरिद्रः सर्व एवेह अक्लिष्टं लडतेऽनघे ।। ३०.

'तुझा पती महेश्वर माझ्या जवळ राहण्यास योग्य नाही; तो इथे पूर्णपणे गरीब आहे, तरीही तो कुठलाही त्रास न घेता राहतो, हे पापरहिते.'

मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वबावान्नचाक्षमत्। स्मितं कृत्वा तु वरदा हरपार्श्वमथागमत् ।। ३०.

आईने असे बोलल्यावर, स्त्रीस्वभावामुळे तिला ते सहन झाले नाही; पण वरदायिनी हसत हसत हराच्या जवळ गेली.

विषण्णवदना देवी महादेवमभाषत। नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निवेशनम् ।। ३०.

देवीने उदास चेहऱ्याने महादेवाला सांगितले: 'हे देव, मी इथे राहणार नाही; मला तुझ्या स्वतःच्या निवासस्थानी घेऊन चल.'

तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकानवेक्ष्य ह। वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः। वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः ।। ३०.

अशा प्रकारे देवीने सांगितल्यावर, महादेवाने सर्व लोकांचा विचार केला आणि पृथ्वीवर, हे द्विजश्रेष्ठ, वासासाठी तेजस्वी आणि सिद्धक्षेत्र असलेली वाराणसी निवडली.

दिवो दासेन तां ज्ञात्वा निविष्टान्नगरीं भवः। पार्श्वास्थं स समाहूय गणेशं क्षेमकं ब्रवीत् ।। ३०.

दिवोदासाने त्या नगरीत वस्ती केली आहे हे कळल्यावर, भवाने आपल्या जवळ उभ्या असलेल्या गणेशाला बोलावून त्याला सांगितले.

गणेश्वर पुरीङ्गत्वा सून्यां वाराणसीं कुरु। मृदुना चाब्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः ।। ३०.

'गणेश्वरा, त्या नगरीत जाऊन वाराणसी ओसाड कर; पण तो राजा फार सामर्थ्यशाली आहे, म्हणून सौम्य उपाय वापर.'

ततो गत्वा निकुम्भस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा । स्वप्ने सन्दर्शयामास मङ्कनं नाम नापितम् ।। ३०.

मग निकुंभाने वाराणसी नगरीत जाऊन, मंकन नावाच्या नापिताला स्वप्नात दर्शन दिले.

श्रेयस्तेऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ। मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्य्यन्ते निवेशय ।। ३०.

'मी तुझे कल्याण करीन; माझ्यासाठी एखादे स्थान निवड, हे पापरहित. माझ्या रूपाची मूर्ती तयार करून ती नगरीत स्थाप.'

तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान् द्विजाः। नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानन्तु यथाविधि ।। ३०.

स्वप्नात जसे पाहिले तसे सर्व काही त्याने करवून घेतले, हे द्विजांनो; राजाची योग्य रीतीने परवानगी घेऊन.

पूजा तु महती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते। गन्धैर्धूपैश्च माल्यैश्च प्रेक्षणीयैस्तथैव च ।। ३०.

तेथे नेहमीच मोठ्या भक्तीने पूजा केली जाते, सुवासिक द्रव्ये, धूप, फुले आणि इतर सुंदर वस्तूंनी.

अन्नप्रदानयुक्तैश्च अत्यद्भुतमिवाभवत्। एवं सम्पूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ।। ३०.

अन्नदानाच्या वेळी तेथे अगदी अद्भुत वाटू लागले; अशा प्रकारे तेथे गणेश्वराची नेहमीच भक्ती केली जाते.

ततो वरसहस्राणि नगराणां प्रयच्छति । पुत्रान् हिरण्यमायूंषि सर्व्वकामांस्तथैव च ।। ३०.

मग तो नगरांना हजारो वर देतो—मुलं, सोनं, दीर्घायुष्य आणि सर्व इच्छित वस्तू देखील.