वायुपुराणम्

एतस्य वंशे सम्भूता विचित्रैः कर्म्मभिर्द्विजाः। शलात्मजो ह्यार्ष्टिषेणश्चरन्तस्तस्य चात्मजः ।। ३०.

त्याच्या वंशात विविध कर्मांनी अनेक ब्राह्मण जन्मले; शलाचा पुत्र आर्ष्टि्षेण आणि त्याचा पुत्रही तसाच फिरत असे.

शौनकाश्चार्ष्टिषेणाश्च क्षात्रोपेता द्विजातयः। काशस्य काशयो राष्टः पुत्रो दीर्घतपास्तथा ।। ३०.

शौनक आणि आर्ष्टिषेण हे क्षत्रियांसह द्विज लोक होते. काशाचा मुलगा काश आणि दीर्घतपाही तिथे होते.

धर्म्मश्च दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस्ततः। तपसा सुमहातेजा जातो वृद्धस्य धीमतः। अथैनमृषयः प्रोचुः सूतं वाक्यमिमं पुनः ।। ३०.

दीर्घतपाचा विद्वान पुत्र धर्म जन्माला आला, आणि त्यानंतर वयोवृद्ध, बुद्धिमान दीर्घतपासून तपाच्या तेजाने उजळलेला धन्वंतरी जन्मला. मग ऋषींनी पुन्हा सूताला असे विचारले.

ऋषय ऊचुः ।। कथं धन्वन्तरिर्द्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान्। एतद्वेदितुमिच्छामस्ततो ब्रूहि प्रियं तथा ।। ३०.

ऋषी म्हणाले: धन्वंतरी हा देव माणसांत कसा जन्माला आला? हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे, म्हणून कृपया आम्हाला सांग.

सूत उवाच।। धन्वन्तरेः सम्भवोऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः। स सम्भूतः समुद्रान्ते मथ्यमानेऽमृते पुरा ।। ३०.

सूत म्हणाला: द्विजांनो, येथे धन्वंतरीचा जन्म कसा झाला ते ऐका. प्राचीन काळी अमृत मंथन होत असताना समुद्राच्या काठी तो प्रकट झाला.

उत्पन्नः सकलात् पूर्व्वं सर्व्वतश्च श्रियावृतः। सर्व्वसंसिद्धकायं तं दृष्ट्वा विष्टम्भितः स्थितः। अजस्त्वमिति होवाच तस्मादजस्तु सः स्मृतः ।। ३०.

तो सर्वांच्या आधी, सर्व बाजूंनी तेजाने वेढलेला प्रकट झाला. त्याचे सर्व प्रकारे सिद्ध शरीर पाहून अज जन्मही थक्क झाला आणि म्हणाला, 'तू अज आहेस.' म्हणून त्याला अज असे नाव पडले.

अजः प्रोवाच विष्णुं तं तनयोऽस्मि तव प्रभो। विधत्स्व भागं स्थानञ्च मम लोके सुरोत्तम ।। ३०.

अज विष्णूला म्हणाला: प्रभो, मी तुझा पुत्र आहे. मला या जगात स्थान आणि वाटा दे.

एवमुक्तः सुदृष्ट्वा तु तथा प्रोवाच स प्रभुः । कृतो यज्ञविभागस्तु यज्ञियौर्हे सुरैस्तथा ।। ३०.

असे ऐकून प्रभूने त्याच्याकडे पाहून उत्तर दिले: यज्ञाचा विभाग केला गेला आहे आणि देवांना त्यांचे यज्ञातील वाटे मिळाले आहेत.

वेदेषु विधियुक्तञ्च विधिहोत्रं महर्षिभिः। न शक्यमिह होमो वै तुल्यं कर्त्तुं कदाचन ।। ३०.

महर्षींनी वेदांत सांगितलेल्या विधीप्रमाणे होम इथे कधीच तसाच करता येत नाही.

अर्वाक्सुतोऽसि हे देव नाममन्त्रोऽसि वै प्रभो। द्वितीयायान्तु सम्भूत्यां लोके ख्यातिङ्गमिष्यसि ।। ३०.

हे देव, तू नंतर जन्मलेला आहेस; तूच नावांचा आणि मंत्रांचा स्वामी आहेस. तुझ्या दुसऱ्या जन्मात तू जगात प्रसिद्ध होशील.

अणिमादियुता सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति। तेनैव च शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो। चारुमन्त्रैर्घृतैर्गन्धैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।। ३०.

तुला गर्भात असतानाच अणिमा वगैरे सिद्धी मिळतील. त्याच शरीराने, प्रभो, तुला देवपद मिळेल. द्विज लोक सुंदर मंत्र, तूप आणि सुवासिक द्रव्यांनी तुझी पूजा करतील.

अथ च त्वं पुनश्चैव आयुर्वेदं विधास्यसि। अवश्यम्भावी ह्यर्थोऽयं प्राग्दिष्टस्त्वब्जयोनिना ।। ३०.

आणि पुन्हा, तू आयुर्वेदाची स्थापना करशील. हा नक्कीच घडणारा प्रकार आहे, जो कमलजन्म्याने पूर्वीच ठरवला आहे.

द्वितीयं द्वापरं प्राप्य भविता त्वं न संशयः। तस्मात् तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दघे ततः ।। ३०.

दुसरा द्वापर येईल तेव्हा तू जन्माला येशील, यात शंका नाही. म्हणून विष्णूने त्याला वर दिला आणि मग अदृश्य झाला.

द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रः स काशिराट्। पुत्रकाम स्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा ।। ३०.

दुसरा द्वापर येताच, काशीचा राजा सौनहोत्र आणि दीर्घतपा या दोघांनी पुत्रप्राप्तीसाठी तप केला.

अजं देवन्तु पुत्रार्थे ह्यारिराधयिषुर्नृपः। वरेण च्छन्दयामास प्रीतो धन्वन्तरिर्नृपम् ।। ३०.

राजाने पुत्रासाठी अज देवाची आराधना केली. धन्वंतरी प्रसन्न होऊन राजाला इच्छित वर मागायला सांगितले.

नृप उवाच।। भगवन् यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे धृतिमान् भव। तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत ।। ३०.

राजा म्हणाला: भगवन्, जर तू प्रसन्न असशील तर माझ्या घरी धीरवान पुत्र जन्माला येऊ दे. धन्वंतरीने 'तसेच होईल' असे मान्य केले आणि तिथेच अदृश्य झाला.

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा। काशिराजो महाराजः सर्व्वरोगप्रणाशनः ।। ३०.

मग त्याच्या घरी धन्वंतरी देव जन्माला आला. काशीचा राजा, हे महराजा, सर्व रोगांचा नाश करणारा झाला.

आयुर्वेदं भरद्वाजश्चकार सभिषक्क्रियम्। तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् ।। ३०.

भरद्वाज ऋषींनी आयुर्वेद आणि त्यातील वैद्यकशास्त्र तयार केले. त्यांनी ते आठ भागांत विभागून शिष्यांना शिकवले.

धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः। अथ केतुमतः पुत्रो विभो भीमरथो नृपः। दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्यधिपोऽभवत् ।। ३०.

धन्वंतरीचा सुप्रसिद्ध पुत्र केतुमान जन्मला. केतुमानाचा पुत्र भीमरथ राजा झाला, आणि त्याचा पुत्र दिवोदास, जो वाराणसीचा प्रसिद्ध अधिपती झाला.

एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वाराणसीं पुरा। शून्यां विवेशयामास क्षेणको नाम राक्षसः ।। ३०.

त्याच वेळी क्षेणक नावाचा राक्षस, रिकामी झालेली वाराणसी नगरीत शिरला.

शप्ता हि सा पुरी पूर्व्वं निकुम्भेन महात्मना। शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः ।। ३०.

पूर्वी महान आत्मा निकुंभ याने त्या नगरीला शाप दिला होता की, ती हजारो वर्षे पुन्हा पुन्हा ओस पडेल.

तस्यान्तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः। विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां सन्न्यवेशयत् ।। ३०.

त्या शापाचा परिणाम होताच, प्रजाधिपती दिवोदासाने आपल्या राज्याच्या सीमेवर, गोमती नदीच्या काठी एक सुंदर नगरी वसवली.

ऋष ऊचुः।। वाराणसीं किमर्थन्तां निकुम्भः शप्तवान् पुरा। निकुम्भश्चापि धर्म्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः ।। ३०.

ऋषींनी विचारले: निकुंभाने पूर्वी वाराणसीला कोणत्या कारणासाठी शाप दिला? आणि तो धर्मात्मा निकुंभ, जो सिद्धक्षेत्राला शाप देतो, त्याचे कारण काय?

सूत उवाच।। दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः। वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः ।। ३०.

सूते म्हणाले: राजर्षी दिवोदासाने ती नगरी मिळवली आणि तो तेजस्वी राजा त्या समृद्ध नगरीत राहू लागला.

एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः। देव्याः स प्रियकामस्तु वसानश्च सुरान्तिके ।। ३०.

त्याच वेळी महेश्वराने पत्नी स्वीकारली होती आणि ती त्याला अत्यंत प्रिय होती. तो देवीसोबत देवांच्या सान्निध्यात राहत होता.

देवाज्ञया पारिषदा विश्वरूपास्तपोधनाः। पूर्वोक्तै रूपविशेषस्तोषयन्ति महेश्वरीम् ।। ३०.

देवतांच्या आज्ञेने, तपश्चर्येने संपन्न आणि विविध रूपधारी पार्षदांनी, पूर्वी सांगितलेल्या रूपांनी, महेश्वरीला संतुष्ट केले.

हृष्यति तैर्महादेवो मेना नैव तु हृष्यति। जुगुप्सते सा नित्यञ्च देवं देवीं तथैव च ।। ३०.

त्यामुळे महादेव आनंदी झाला, पण मेना मात्र आनंदी झाली नाही; तिने नेहमीच देव आणि देवी यांच्यावर टीका केली.

मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्त्ता महेश्वरः। दरिद्रः सर्व एवेह अक्लिष्टं लडतेऽनघे ।। ३०.

'तुझा पती महेश्वर माझ्या जवळ राहण्यास योग्य नाही; तो इथे पूर्णपणे गरीब आहे, तरीही तो कुठलाही त्रास न घेता राहतो, हे पापरहिते.'

मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वबावान्नचाक्षमत्। स्मितं कृत्वा तु वरदा हरपार्श्वमथागमत् ।। ३०.

आईने असे बोलल्यावर, स्त्रीस्वभावामुळे तिला ते सहन झाले नाही; पण वरदायिनी हसत हसत हराच्या जवळ गेली.