वायुपुराणम्

दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो यो हि प्रोक्तो जह्नुगणोमया ।। २९.

दृढद्वतीचा पुत्र अष्टक हाही विश्वामित्रापासून झाला. अष्टकाचा पुत्र, जो जह्नु वंशाचा मानला जातो, त्याचाही उल्लेख आहे.

ऋषय ऊचुः ।। किं लक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः ।। २९.

ऋषी म्हणाले: कोणत्या गुणांनी, धर्माने, तपश्चर्येने किंवा विद्येने विश्वामित्र आणि इतर राजे ब्राह्मणत्वास पोहोचले?

येन योनाभिधा नेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसा दानतस्तथा ।। २९.

कशामुळे, कोणत्या मूळामुळे क्षत्रियांना ब्राह्मणत्व मिळाले? हे तप किंवा दान यामुळे झाले का, यातील विशेष मला जाणून घ्यायचा आहे.

एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्। अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहृत्य यजने धिया। धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ।। २९.

असं न्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने, धर्माची इच्छा ठेवून जो यज्ञ करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही.

धर्म्मं चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकानां दम्भकारणात् ।। २९.

हा धर्म सांगून, पापी आणि नीच मनाचा मनुष्य, लोकांना दाखवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः ।। २९.

जो धनलोभामुळे, मोह आणि भ्रमाने भरलेला, कठोर जप करतो आणि शेवटी शुद्धीसाठी दान देतो.

तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्म्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।। २९.

अशा दुष्ट, हिंसक आणि अधार्मिक माणसाने दिलेली दाने निष्फळच ठरतात.

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह। सक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। २९.

मोहाने मिळवलेले धन जरी दान किंवा यज्ञासाठी दिले, तरी अशा पापी माणसाचे दान टिकत नाही.

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे सम्प्रतिपादनम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च ।। २९.

पण जेव्हा संपत्ती योग्य मार्गाने मिळवली जाते आणि ती पवित्र स्थळी, फळाची इच्छा न ठेवता, यज्ञ किंवा दानासाठी दिली जाते.

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम्। दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति ।। २९.

तो दानाचे फळ मिळवतो आणि ते दान त्याला सुख देते; दानामुळे भोग मिळतात आणि सत्यामुळे स्वर्गप्राप्ती होते.

तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेष्वानन्त्यमश्नुते ।। २९.

चांगल्या तपस्येने तो लोकांना आधार देतो आणि तेजाने भरून, तो लोकांमध्ये अमरत्व प्राप्त करतो.

दानाच्छ्रेयांस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्रेयस्तथा तपः। संन्यासस्तपसः श्रेयांस्तस्माज्ज्ञानं गुरुः स्मृतम् ।। २९.

दान हे यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे, यज्ञापेक्षा तप श्रेष्ठ आहे; तपापेक्षा संन्यास श्रेष्ठ आणि म्हणून ज्ञान हे सर्वात मोठे मानले जाते.

श्रृयन्ते हि तपःसिद्धाः क्षात्रोपेता द्विजातयः। विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः ।। २९.

तपाने सिद्धी मिळवलेले क्षत्रिय आणि द्विज असे महात्मे ऐकायला येतात – विश्वामित्र राजा, मांधाता, संकृति आणि कपि.

कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्चानृहवानृथुः आर्ष्टिषेणोऽमीढश्च भागान्योन्यस्तथैव च ।। २९.

कपिचे पुरुकुत्स, सत्य, अनृहव, ऋतु, आर्ष्टि्षेण, अमीड्ह, भाग आणि अन्यस्त – हे सर्वही.

कक्षीवश्चैव शिजयस्तथान्ये च महारथाः। रथीतरश्च रुन्दश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ।। २९.

कक्षीव, शिजय आणि इतर महान रथी; रथीतर, रुंद आणि विष्णुवृद्ध यांच्या पुढील राजे.

क्षात्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषिताङ्गताः । एते राजर्षयः सर्व्वे सिद्धिं सुमहतीङ्गताः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वंशं महात्मनः ।। २९.

हे सर्व क्षत्रिय कुळात जन्मलेले, तपाने ऋषीपदाला पोहोचलेले, राजर्षी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आता मी आयू या महात्म्याच्या वंशाची कथा सांगतो.

सूत उवाच।। एते पुत्रा महात्मानः पञ्चैवासन् महाबलाः। स्वर्भानुतनया विप्राः प्रभायां जज्ञिरे नृपाः ।। ३०.

सूतेने सांगितले – हे पाच महात्मा आणि बलवान पुत्र, स्वर्भानूच्या प्रभा या पत्नीत जन्मले आणि राजांमध्ये प्रसिद्ध झाले.

नहुषः प्रथमस्तेषां पुत्रधर्म्मा ततः स्मृतः। धर्म्मवृद्धात्मजश्चैव सुतहोत्रो महायशाः ।। ३०.

त्यांच्यात प्रथम नहुष म्हणून ओळखला जातो, मग पुत्रधर्म, आणि धर्मवृद्धाचा सुपुत्र सुतहोत्र, जो फार यशस्वी होता.

सुतहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः। काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः ।। ३०.

सुतहोत्राचे तीन अत्यंत धर्मनिष्ठ वारस – काश, शल आणि बलाढ्य गृत्समद.

पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः। ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च ।। ३०.

गृत्समदाचा पुत्र शुनक, आणि त्याचा पुत्र शौनक; त्याच्यापासून ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रही उत्पन्न झाले.

एतस्य वंशे सम्भूता विचित्रैः कर्म्मभिर्द्विजाः। शलात्मजो ह्यार्ष्टिषेणश्चरन्तस्तस्य चात्मजः ।। ३०.

त्याच्या वंशात विविध कर्मांनी अनेक ब्राह्मण जन्मले; शलाचा पुत्र आर्ष्टि्षेण आणि त्याचा पुत्रही तसाच फिरत असे.

शौनकाश्चार्ष्टिषेणाश्च क्षात्रोपेता द्विजातयः। काशस्य काशयो राष्टः पुत्रो दीर्घतपास्तथा ।। ३०.

शौनक आणि आर्ष्टिषेण हे क्षत्रियांसह द्विज लोक होते. काशाचा मुलगा काश आणि दीर्घतपाही तिथे होते.

धर्म्मश्च दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस्ततः। तपसा सुमहातेजा जातो वृद्धस्य धीमतः। अथैनमृषयः प्रोचुः सूतं वाक्यमिमं पुनः ।। ३०.

दीर्घतपाचा विद्वान पुत्र धर्म जन्माला आला, आणि त्यानंतर वयोवृद्ध, बुद्धिमान दीर्घतपासून तपाच्या तेजाने उजळलेला धन्वंतरी जन्मला. मग ऋषींनी पुन्हा सूताला असे विचारले.

ऋषय ऊचुः ।। कथं धन्वन्तरिर्द्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान्। एतद्वेदितुमिच्छामस्ततो ब्रूहि प्रियं तथा ।। ३०.

ऋषी म्हणाले: धन्वंतरी हा देव माणसांत कसा जन्माला आला? हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे, म्हणून कृपया आम्हाला सांग.

सूत उवाच।। धन्वन्तरेः सम्भवोऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः। स सम्भूतः समुद्रान्ते मथ्यमानेऽमृते पुरा ।। ३०.

सूत म्हणाला: द्विजांनो, येथे धन्वंतरीचा जन्म कसा झाला ते ऐका. प्राचीन काळी अमृत मंथन होत असताना समुद्राच्या काठी तो प्रकट झाला.

उत्पन्नः सकलात् पूर्व्वं सर्व्वतश्च श्रियावृतः। सर्व्वसंसिद्धकायं तं दृष्ट्वा विष्टम्भितः स्थितः। अजस्त्वमिति होवाच तस्मादजस्तु सः स्मृतः ।। ३०.

तो सर्वांच्या आधी, सर्व बाजूंनी तेजाने वेढलेला प्रकट झाला. त्याचे सर्व प्रकारे सिद्ध शरीर पाहून अज जन्मही थक्क झाला आणि म्हणाला, 'तू अज आहेस.' म्हणून त्याला अज असे नाव पडले.

अजः प्रोवाच विष्णुं तं तनयोऽस्मि तव प्रभो। विधत्स्व भागं स्थानञ्च मम लोके सुरोत्तम ।। ३०.

अज विष्णूला म्हणाला: प्रभो, मी तुझा पुत्र आहे. मला या जगात स्थान आणि वाटा दे.

एवमुक्तः सुदृष्ट्वा तु तथा प्रोवाच स प्रभुः । कृतो यज्ञविभागस्तु यज्ञियौर्हे सुरैस्तथा ।। ३०.

असे ऐकून प्रभूने त्याच्याकडे पाहून उत्तर दिले: यज्ञाचा विभाग केला गेला आहे आणि देवांना त्यांचे यज्ञातील वाटे मिळाले आहेत.

वेदेषु विधियुक्तञ्च विधिहोत्रं महर्षिभिः। न शक्यमिह होमो वै तुल्यं कर्त्तुं कदाचन ।। ३०.

महर्षींनी वेदांत सांगितलेल्या विधीप्रमाणे होम इथे कधीच तसाच करता येत नाही.