वायुपुराणम्

और्व्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः। जमदग्निस्ततो वीर्य्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः। मध्यमश्च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ।। २९.

अर्व आणि ऋचीक यांच्यापासून, सत्यवतीच्या पोटी, महान आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ जमदग्नी जन्मले. त्यांचा मधला पुत्र शुनःशेफ आणि धाकटा शुनःपुच्छ होता.

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद्वंशवर्द्धनः ।। २९.

धर्मात्मा विश्वामित्र, ज्याला विश्वरथ असेही म्हणतात, भृगूंच्या कृपेने कौशिक वंश वाढवणारा म्हणून जन्मला.

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफोऽभवन्मुनिः। हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियुतः सवै। देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततोऽभवत् ।। २९.

शुनःशेफ हा ऋषी विश्वामित्राचा पुत्र झाला. हरिश्चंद्राच्या यज्ञात त्याला पशू म्हणून बांधले होते, पण देवांनी त्याला दिले म्हणून तो देवरात म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनः शेफोऽग्रजः स्मृतः। मधुच्छन्दो नयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ ।। २९.

विश्वामित्राच्या पुत्रांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला जातो. मधुच्छंद, नय, कृतदेव आणि ध्रुवाष्टक यांचीही नावे सांगितली आहेत.

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै। तेषां गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम् ।। २९.

कच्छप आणि पूरण हे देखील विश्वामित्राचे पुत्र होते. या महान कौशिकांच्या अनेक शाखा निर्माण झाल्या.

पार्थिवा देवराताश्च याज्ञवल्क्या समर्षणाः । उदुम्बरा उदुम्लानास्तारका यममुञ्चताः ।। २९.

पार्थिव, देवरात, याज्ञवल्क्य, समर्षण, उदुम्बर, उदुम्लान, तारक आणि यममुंचत हेही उल्लेखले गेले आहेत.

लोहिण्यो रेणवश्चैव तथा कारीषवः स्मृताः। बभ्रवः पाणिनश्चैव ध्यावजप्यास्तथैव च ।। २९.

लोहिन्य, रेणव, तसेच कारीषव, बभ्रव, पाणिन आणि ध्यान-जप करणारे हे सर्वही स्मरणात आहेत.

शालावत्या हिरण्याक्षाः स्यङ्कृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः ।। २९.

शालावतीच्या वंशात हिरण्याक्ष, स्यंकृत, गालव, देवल, यमदूत, शालंकायन आणि बाष्कल हे जन्मले.

ददाति बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः। ऋष्यन्तरविवाङ्यास्ते बहवः शौशिकाः स्मृताः ।। २९.

ददाति, बादर आणि इतरही बुद्धिमान विश्वामित्राचे वंशज आहेत. विविध ऋषींपासून अनेक शौशिक वंश निर्माण झाले.

कौशिकासोश्रुमाश्चैव तथान्ये सैधवायनाः। पौरोरवस्य पुण्यस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य तु ।। २९.

कौशिक, ओश्रुम, तसेच सैधवायन हे सर्व पुण्यवान पौरोरव, ब्रह्मर्षी कौशिक यांच्यापासून उत्पन्न झाले.

दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो यो हि प्रोक्तो जह्नुगणोमया ।। २९.

दृढद्वतीचा पुत्र अष्टक हाही विश्वामित्रापासून झाला. अष्टकाचा पुत्र, जो जह्नु वंशाचा मानला जातो, त्याचाही उल्लेख आहे.

ऋषय ऊचुः ।। किं लक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः ।। २९.

ऋषी म्हणाले: कोणत्या गुणांनी, धर्माने, तपश्चर्येने किंवा विद्येने विश्वामित्र आणि इतर राजे ब्राह्मणत्वास पोहोचले?

येन योनाभिधा नेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसा दानतस्तथा ।। २९.

कशामुळे, कोणत्या मूळामुळे क्षत्रियांना ब्राह्मणत्व मिळाले? हे तप किंवा दान यामुळे झाले का, यातील विशेष मला जाणून घ्यायचा आहे.

एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्। अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहृत्य यजने धिया। धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ।। २९.

असं न्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने, धर्माची इच्छा ठेवून जो यज्ञ करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही.

धर्म्मं चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकानां दम्भकारणात् ।। २९.

हा धर्म सांगून, पापी आणि नीच मनाचा मनुष्य, लोकांना दाखवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः ।। २९.

जो धनलोभामुळे, मोह आणि भ्रमाने भरलेला, कठोर जप करतो आणि शेवटी शुद्धीसाठी दान देतो.

तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्म्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।। २९.

अशा दुष्ट, हिंसक आणि अधार्मिक माणसाने दिलेली दाने निष्फळच ठरतात.

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह। सक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। २९.

मोहाने मिळवलेले धन जरी दान किंवा यज्ञासाठी दिले, तरी अशा पापी माणसाचे दान टिकत नाही.

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे सम्प्रतिपादनम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च ।। २९.

पण जेव्हा संपत्ती योग्य मार्गाने मिळवली जाते आणि ती पवित्र स्थळी, फळाची इच्छा न ठेवता, यज्ञ किंवा दानासाठी दिली जाते.

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम्। दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति ।। २९.

तो दानाचे फळ मिळवतो आणि ते दान त्याला सुख देते; दानामुळे भोग मिळतात आणि सत्यामुळे स्वर्गप्राप्ती होते.

तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेष्वानन्त्यमश्नुते ।। २९.

चांगल्या तपस्येने तो लोकांना आधार देतो आणि तेजाने भरून, तो लोकांमध्ये अमरत्व प्राप्त करतो.

दानाच्छ्रेयांस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्रेयस्तथा तपः। संन्यासस्तपसः श्रेयांस्तस्माज्ज्ञानं गुरुः स्मृतम् ।। २९.

दान हे यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे, यज्ञापेक्षा तप श्रेष्ठ आहे; तपापेक्षा संन्यास श्रेष्ठ आणि म्हणून ज्ञान हे सर्वात मोठे मानले जाते.

श्रृयन्ते हि तपःसिद्धाः क्षात्रोपेता द्विजातयः। विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः ।। २९.

तपाने सिद्धी मिळवलेले क्षत्रिय आणि द्विज असे महात्मे ऐकायला येतात – विश्वामित्र राजा, मांधाता, संकृति आणि कपि.

कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्चानृहवानृथुः आर्ष्टिषेणोऽमीढश्च भागान्योन्यस्तथैव च ।। २९.

कपिचे पुरुकुत्स, सत्य, अनृहव, ऋतु, आर्ष्टि्षेण, अमीड्ह, भाग आणि अन्यस्त – हे सर्वही.

कक्षीवश्चैव शिजयस्तथान्ये च महारथाः। रथीतरश्च रुन्दश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ।। २९.

कक्षीव, शिजय आणि इतर महान रथी; रथीतर, रुंद आणि विष्णुवृद्ध यांच्या पुढील राजे.

क्षात्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषिताङ्गताः । एते राजर्षयः सर्व्वे सिद्धिं सुमहतीङ्गताः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वंशं महात्मनः ।। २९.

हे सर्व क्षत्रिय कुळात जन्मलेले, तपाने ऋषीपदाला पोहोचलेले, राजर्षी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आता मी आयू या महात्म्याच्या वंशाची कथा सांगतो.

सूत उवाच।। एते पुत्रा महात्मानः पञ्चैवासन् महाबलाः। स्वर्भानुतनया विप्राः प्रभायां जज्ञिरे नृपाः ।। ३०.

सूतेने सांगितले – हे पाच महात्मा आणि बलवान पुत्र, स्वर्भानूच्या प्रभा या पत्नीत जन्मले आणि राजांमध्ये प्रसिद्ध झाले.

नहुषः प्रथमस्तेषां पुत्रधर्म्मा ततः स्मृतः। धर्म्मवृद्धात्मजश्चैव सुतहोत्रो महायशाः ।। ३०.

त्यांच्यात प्रथम नहुष म्हणून ओळखला जातो, मग पुत्रधर्म, आणि धर्मवृद्धाचा सुपुत्र सुतहोत्र, जो फार यशस्वी होता.

सुतहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः। काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः ।। ३०.

सुतहोत्राचे तीन अत्यंत धर्मनिष्ठ वारस – काश, शल आणि बलाढ्य गृत्समद.