वायुपुराणम्

शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि। काममेवंविधः पुत्रो मम स्यात्तु वद प्रभो ।। २९.

हे पती, तू मला शांत, सरळ आणि सद्गुणी असा पुत्र द्यावा; तुझ्या इच्छेप्रमाणे असा पुत्र माझा असावा, प्रभो.

मय्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेव द्विजोत्तम। ततः प्रसादमकरोत् स तस्यास्तपसो बलात् ।। २९.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, माझ्या बाबतीत वेगळं करणं शक्य नाही; मग तिच्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने त्याने तिला वर दिला.

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि। त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ।। २९.

माझ्यासाठी पुत्र आणि नात्यात काहीच फरक नाही, हे सुंदर रूपवती; तू जसं सांगितलंस, तसंच होईल, हे सोज्ज्वळे.

तस्मात् सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्। तपस्यभिरतन्दान्तं जमदग्निः शमात्मकम् ।। २९.

म्हणून सत्यवतीने भृगुकुळातील, तपश्चर्येला आणि संयमाला प्रिय, शांत स्वभावाचा जमदग्नी नावाचा पुत्र जन्माला घातला.

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा। यमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।। २९.

भृगुच्या रौद्र आणि वैष्णव चारूची अदलाबदल पूर्वी झाल्यामुळे, त्या वैष्णव अग्नीतून जमदग्नी जन्माला आला.

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः। प्राप्य ब्रह्मर्षिसहितो (सविता) जगाम ब्रह्मणावृतः ।। २९.

कुशिकाचा पुत्र गाधी याला विश्वामित्र हा वारस मिळाला. मग तो ब्रह्मर्षी आणि इतर ब्राह्मणांसह, सूर्यदेवतेकडे गेला.

सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा। कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी ।। २९.

ती सत्यवती पुण्यवती आणि सत्यव्रती होती. पुढे तिला कौशिकी असे नाव मिळाले आणि ही महान नदी वाहू लागली.

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा। इक्ष्वाकुवंशे त्वभवत्सुवेणुर्नाम पार्थिवः ।। २९.

कौशिकी ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि प्रसिद्ध झाली. इक्ष्वाकू वंशात सुवेणु नावाचा एक राजा झाला.

तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका। रेणु कायान्तु कामल्यां तपोधृतिसमन्वितः। आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।। २९.

त्या राजाची पुण्यवती कन्या रेणुका, जिला कामली असेही म्हणत, ती कामली आणि रेणू यांच्या योगे, तपस्वी आणि धैर्यवान ऋचीक यांना जमदग्नी नावाचा पराक्रमी पुत्र झाला.

सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्। रामं क्षत्रिय हन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ।। २९.

जमदग्नी यांनी सर्व विद्यांमध्ये श्रेष्ठ, धनुर्विद्येत पारंगत आणि क्षत्रियांचा संहार करणारा, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी राम यांचा जन्म झाला.

और्व्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः। जमदग्निस्ततो वीर्य्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः। मध्यमश्च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ।। २९.

अर्व आणि ऋचीक यांच्यापासून, सत्यवतीच्या पोटी, महान आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ जमदग्नी जन्मले. त्यांचा मधला पुत्र शुनःशेफ आणि धाकटा शुनःपुच्छ होता.

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद्वंशवर्द्धनः ।। २९.

धर्मात्मा विश्वामित्र, ज्याला विश्वरथ असेही म्हणतात, भृगूंच्या कृपेने कौशिक वंश वाढवणारा म्हणून जन्मला.

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफोऽभवन्मुनिः। हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियुतः सवै। देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततोऽभवत् ।। २९.

शुनःशेफ हा ऋषी विश्वामित्राचा पुत्र झाला. हरिश्चंद्राच्या यज्ञात त्याला पशू म्हणून बांधले होते, पण देवांनी त्याला दिले म्हणून तो देवरात म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनः शेफोऽग्रजः स्मृतः। मधुच्छन्दो नयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ ।। २९.

विश्वामित्राच्या पुत्रांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला जातो. मधुच्छंद, नय, कृतदेव आणि ध्रुवाष्टक यांचीही नावे सांगितली आहेत.

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै। तेषां गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम् ।। २९.

कच्छप आणि पूरण हे देखील विश्वामित्राचे पुत्र होते. या महान कौशिकांच्या अनेक शाखा निर्माण झाल्या.

पार्थिवा देवराताश्च याज्ञवल्क्या समर्षणाः । उदुम्बरा उदुम्लानास्तारका यममुञ्चताः ।। २९.

पार्थिव, देवरात, याज्ञवल्क्य, समर्षण, उदुम्बर, उदुम्लान, तारक आणि यममुंचत हेही उल्लेखले गेले आहेत.

लोहिण्यो रेणवश्चैव तथा कारीषवः स्मृताः। बभ्रवः पाणिनश्चैव ध्यावजप्यास्तथैव च ।। २९.

लोहिन्य, रेणव, तसेच कारीषव, बभ्रव, पाणिन आणि ध्यान-जप करणारे हे सर्वही स्मरणात आहेत.

शालावत्या हिरण्याक्षाः स्यङ्कृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः ।। २९.

शालावतीच्या वंशात हिरण्याक्ष, स्यंकृत, गालव, देवल, यमदूत, शालंकायन आणि बाष्कल हे जन्मले.

ददाति बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः। ऋष्यन्तरविवाङ्यास्ते बहवः शौशिकाः स्मृताः ।। २९.

ददाति, बादर आणि इतरही बुद्धिमान विश्वामित्राचे वंशज आहेत. विविध ऋषींपासून अनेक शौशिक वंश निर्माण झाले.

कौशिकासोश्रुमाश्चैव तथान्ये सैधवायनाः। पौरोरवस्य पुण्यस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य तु ।। २९.

कौशिक, ओश्रुम, तसेच सैधवायन हे सर्व पुण्यवान पौरोरव, ब्रह्मर्षी कौशिक यांच्यापासून उत्पन्न झाले.

दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो यो हि प्रोक्तो जह्नुगणोमया ।। २९.

दृढद्वतीचा पुत्र अष्टक हाही विश्वामित्रापासून झाला. अष्टकाचा पुत्र, जो जह्नु वंशाचा मानला जातो, त्याचाही उल्लेख आहे.

ऋषय ऊचुः ।। किं लक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः ।। २९.

ऋषी म्हणाले: कोणत्या गुणांनी, धर्माने, तपश्चर्येने किंवा विद्येने विश्वामित्र आणि इतर राजे ब्राह्मणत्वास पोहोचले?

येन योनाभिधा नेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसा दानतस्तथा ।। २९.

कशामुळे, कोणत्या मूळामुळे क्षत्रियांना ब्राह्मणत्व मिळाले? हे तप किंवा दान यामुळे झाले का, यातील विशेष मला जाणून घ्यायचा आहे.

एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्। अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहृत्य यजने धिया। धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ।। २९.

असं न्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने, धर्माची इच्छा ठेवून जो यज्ञ करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही.

धर्म्मं चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकानां दम्भकारणात् ।। २९.

हा धर्म सांगून, पापी आणि नीच मनाचा मनुष्य, लोकांना दाखवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः ।। २९.

जो धनलोभामुळे, मोह आणि भ्रमाने भरलेला, कठोर जप करतो आणि शेवटी शुद्धीसाठी दान देतो.

तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्म्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।। २९.

अशा दुष्ट, हिंसक आणि अधार्मिक माणसाने दिलेली दाने निष्फळच ठरतात.

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह। सक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। २९.

मोहाने मिळवलेले धन जरी दान किंवा यज्ञासाठी दिले, तरी अशा पापी माणसाचे दान टिकत नाही.

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे सम्प्रतिपादनम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च ।। २९.

पण जेव्हा संपत्ती योग्य मार्गाने मिळवली जाते आणि ती पवित्र स्थळी, फळाची इच्छा न ठेवता, यज्ञ किंवा दानासाठी दिली जाते.