वायुपुराणम्

कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो वेदवर्चसः। कुशाश्वः कुशनाभश्च अमूर्त्तारयशोवसुः ।। २९.

कुशाचे चार पुत्र झाले, सगळे वेदज्ञानाने तेजस्वी होते – कुशाश्व, कुशनाभ, अमूर्त आणि अरशोवसु.

कुशस्तम्बस्तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः। पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुमपश्यत ।। २९.

कुशस्तंभ या श्रेष्ठ राजाने पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप केला. हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्याला शतक्रतु (इंद्र) दिसला.

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः। समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः ।। २९.

त्याचे कठोर तप पाहून, हजार डोळ्यांचा पुरंदर स्वतः त्याला पुत्र देण्यास समर्थ झाला.

पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः। गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ।। २९.

पुरंदराने स्वतःच त्याचा पुत्र होण्याचे ठरवले. त्यामुळे गाधी, ज्याला कौशिक असेही म्हणतात, जन्माला आला.

पौरुकुत्साभवद्भार्या गाधिस्तस्यामजायत। पूर्व्वं कन्यां महाभागां नाम्ना सत्यवतीं शुभाम्। तां गाधिपुत्रः काव्याय ऋचीकाय ददौ प्रभुः ।। २९.

गाधीची पत्नी पौरुकुत्स वंशातील होती आणि तिच्या पोटी गाधी जन्मला. पूर्वी तिला सत्यवती नावाची पुण्यवती कन्या झाली होती, तिला गाधीने ऋचीका ऋषींना दिले.

तस्यां पुत्रस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः। पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च ।। २९.

तिच्याशी भृगुवंशीय, भृगुंचा वंशज, भर्गव ऋषी विवाहबद्ध झाला. पुत्रप्राप्तीसाठी त्याने गाधीसाठीही एक यज्ञाचा हविर्भाग तयार केला.

तथा चाहूय सुधृतिऋचीको भार्गवस्तदा। उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च तेशुभे ।। २९.

तेव्हा स्थिरचित्त असलेल्या ऋचीका भृगुवंशींनी त्यांना बोलावून सांगितले, 'हे हविर्भाग तू आणि तुझ्या आईने वापरावा, हे शुभे.'

तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः। अजेयः क्षत्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः ।। २९.

तिच्या पोटी एक तेजस्वी, क्षत्रियांत श्रेष्ठ असा पुत्र जन्माला येईल. तो युद्धात कोणत्याही क्षत्रियाला जिंकू शकणार नाही, आणि क्षत्रिय वीरांचा संहार करणारा असेल.

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिन्तं तपोधनम्। शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ।। २९.

हे कल्याणी, तुझ्याही पोटी एक धीर, तपश्चर्येने समृद्ध, शांत स्वभावाचा आणि ब्राह्मणांत श्रेष्ठ असा पुत्र जन्माला येईल.

एवमुक्त्वा तु तां भार्य्यामृचीको भृगुनन्दनः। तपस्याभिरतो नित्यमरण्यं प्रविवेश ह ।। २९.

असं सांगून ऋचीक, भृगुकुळातील, तपश्चर्येला नेहमीच आसक्त असलेला, आपल्या पत्नीला सांगून, वनात तप करण्यासाठी गेला.

गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः ।। २९.

त्या वेळी गाधी राजा आपल्या पत्नीसह, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने, आपल्या मुलीला भेटायला ऋचीकाच्या आश्रमात गेला.

चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः सत्यवती सदा। भर्त्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् ।। २९.

सत्यवतीने ऋषीने तयार केलेले दोन्ही चारू घेतले आणि पतीच्या सांगण्यावर विश्वास ठेवून, आनंदाने, कोणतीही घाई न करता, ते आईला सांगितले.

माता तु तस्यै दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ । तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह ।। २९.

आईने, दैवयोगाने, आपला चारू मुलीला दिला; आणि सत्यवतीने, अज्ञानामुळे, स्वतःसाठी आपला चारू तयार केला.

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्। धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना ।। २९.

मग सत्यवतीच्या पोटी तेजस्वी रूपाचा, भीषण दिसणारा, पण क्षत्रियांना संहार करणारा आणि शुभ असा गर्भ राहिला.

तमृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यनुमृश्य च। तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्य्यां वरवर्णिनीम् ।। २९.

ऋचीक ऋषीने हे पाहिल्यावर आणि योगाने जाणून, त्या सुंदर पत्नीला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, असे सांगितले.

मातुः सिद्ध्यति ते भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना। जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुणः ।। २९.

हे सोज्ज्वळे, चारूची अदलाबदल झाल्यामुळे तुझ्या आईचे मनोरथ पूर्ण होतील; पण तुझ्या पोटी जन्मणारा पुत्र अत्यंत क्रूरकर्मा आणि भयंकर असेल.

माता जनिष्यते वापि तथाभूतं तपोधनम् । विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ।। २९.

तुझ्या आईच्या पोटी असा एक तपस्वी पुत्र जन्माला येईल; कारण मी माझ्या तपाने सर्व ब्रह्म तिथे अर्पण केले आहे.

एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा। प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत्। ब्राह्मणापसदस्त्वन्य इत्युक्तो मुनिरब्रवीत् ।। २९.

पतीने असे सांगितल्यावर, सत्यवतीने त्याला विनवले, 'माझा मुलगा असा होऊ नये; दुसरा कोणी ब्राह्मणांत अपकृष्ट असो,' असे म्हणाली. त्यावर ऋषीने उत्तर दिले.

नैष सङ्कल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया । उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ।। २९.

हे सोज्ज्वळे, ना मी, ना तू, असे काही इच्छिले नव्हते; पण तुझ्या पुत्राचे कर्म दोन्ही पालकांमुळे उग्र होईल.

पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम्। इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम् ।। २९.

पुन्हा सत्यवती म्हणाली, 'हे ऋषी, तू इच्छिल्यास लोकही निर्माण करू शकतोस, मग एक पुत्र का नाही?'

शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि। काममेवंविधः पुत्रो मम स्यात्तु वद प्रभो ।। २९.

हे पती, तू मला शांत, सरळ आणि सद्गुणी असा पुत्र द्यावा; तुझ्या इच्छेप्रमाणे असा पुत्र माझा असावा, प्रभो.

मय्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेव द्विजोत्तम। ततः प्रसादमकरोत् स तस्यास्तपसो बलात् ।। २९.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, माझ्या बाबतीत वेगळं करणं शक्य नाही; मग तिच्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने त्याने तिला वर दिला.

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि। त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ।। २९.

माझ्यासाठी पुत्र आणि नात्यात काहीच फरक नाही, हे सुंदर रूपवती; तू जसं सांगितलंस, तसंच होईल, हे सोज्ज्वळे.

तस्मात् सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्। तपस्यभिरतन्दान्तं जमदग्निः शमात्मकम् ।। २९.

म्हणून सत्यवतीने भृगुकुळातील, तपश्चर्येला आणि संयमाला प्रिय, शांत स्वभावाचा जमदग्नी नावाचा पुत्र जन्माला घातला.

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा। यमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।। २९.

भृगुच्या रौद्र आणि वैष्णव चारूची अदलाबदल पूर्वी झाल्यामुळे, त्या वैष्णव अग्नीतून जमदग्नी जन्माला आला.

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः। प्राप्य ब्रह्मर्षिसहितो (सविता) जगाम ब्रह्मणावृतः ।। २९.

कुशिकाचा पुत्र गाधी याला विश्वामित्र हा वारस मिळाला. मग तो ब्रह्मर्षी आणि इतर ब्राह्मणांसह, सूर्यदेवतेकडे गेला.

सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा। कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी ।। २९.

ती सत्यवती पुण्यवती आणि सत्यव्रती होती. पुढे तिला कौशिकी असे नाव मिळाले आणि ही महान नदी वाहू लागली.

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा। इक्ष्वाकुवंशे त्वभवत्सुवेणुर्नाम पार्थिवः ।। २९.

कौशिकी ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि प्रसिद्ध झाली. इक्ष्वाकू वंशात सुवेणु नावाचा एक राजा झाला.

तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका। रेणु कायान्तु कामल्यां तपोधृतिसमन्वितः। आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।। २९.

त्या राजाची पुण्यवती कन्या रेणुका, जिला कामली असेही म्हणत, ती कामली आणि रेणू यांच्या योगे, तपस्वी आणि धैर्यवान ऋचीक यांना जमदग्नी नावाचा पराक्रमी पुत्र झाला.