वायुपुराणम्

स्वायम्भुवोऽत्रिर्भगवान् ब्रह्मको शस्तु पञ्चमः। षष्ठो वासिष्ठपुत्रस्तु वसुमान् लोकविश्रुतः ।। ३.

स्वायंभुव, पूज्य अत्रि, ब्रह्मक हे पाचवे; सहावे वसिष्ठपुत्र वसुमान, जो सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वत्सारः काश्यपश्चैव सप्तैते साधुसम्मताः। एते सप्तर्षयः सिद्धा वर्त्तन्ते साम्प्रतेऽन्तरे ।। ३.

वत्सर आणि कश्यप हे दोघे, असे हे सातजण सज्जन म्हणून मानले जातात; हे सात ऋषी सिद्ध असून सध्याच्या काळात आहेत.

इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च। नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभ उद्दिष्ट एव च ।। ३.

इक्ष्वाकू, नाभाग, धृष्ट आणि शर्याति; प्रसिद्ध नरीष्यंत, नाभ आणि उद्दिष्ट हे देखील आहेत.

करुषश्च पृषध्रश्च वसुमान्नवमः स्मृतः। मनोर्वैवस्तस्यैते नव पुत्राः प्रकीर्त्तिताः । कीर्त्तिता वै मया ह्येते सप्तमञ्चैतदन्तरम् ।। ३.

करुष आणि पृषध्र, आणि वसुमान नववा म्हणून ओळखला जातो; हे सर्व मनु वैवस्वताचे नऊ पुत्र सांगितले आहेत. मी हे सर्व सांगितले आणि हे सातवे मन्वंतर आहे.

इत्येष वै मया पादो द्वितीयः कथितो द्विजाः। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ३.

माझ्याकडून हा दुसरा विभाग सविस्तर आणि क्रमाने सांगितला आहे, हे द्विजजनहो; आता मी अजून काय सांगू?

श्रुत्वा पादं द्वितीयन्तु क्रान्तं सूतेन धीमता। अतस्तृतीयं पप्रच्छ पादं वै शांशपायनः ।। ४.

धीर सुताने दुसरा विभाग ऐकून झाल्यावर, शौनकाने तिसऱ्या विभागाबद्दल विचारणा केली.

पाद क्रान्तो द्वितीयोऽयमनु षङ्गेण यस्त्वया। तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्वातं प्रकीर्त्तय। एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। ४.

तुम्ही दुसरा विभाग क्रमाने सांगितला आहे; आता तिसरा विभाग सविस्तर आणि उपोद्घातासह सांगा. असे म्हटल्यावर सुताने अंतःकरणात आनंदाने बोलायला सुरुवात केली.

कीर्त्तयिष्ये तृतीयञ्च सोपोद्वातं सविस्तरम्। पादं समुदयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत ।। ४.

मी तिसरा विभाग उपोद्घातासह आणि सविस्तर सांगणार आहे; हे विप्रांनो, सृष्टीची सुरुवात मी सांगतो, नीट ऐका.

मनोर्वैवस्वतस्येमं साम्प्रतस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं श्रृणुत द्विजाः ।। ४.

मनु वैवस्वत या महान आत्म्याच्या सध्याच्या काळातील सृष्टी मी सविस्तर आणि क्रमाने सांगतो, हे द्विजजनहो, ऐका.

चतुर्युगैकसप्तत्या सङ्ख्यातः पूर्वमेव तु। सह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैः सह ।। ४.

पूर्वी, एकोणसत्तर चतुर्युगांची गणना सांगितली आहे, देव, ऋषी आणि दानवांसह.

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतगणैस्तथा। मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह ।। ४.

पितर, गंधर्व, यक्ष, तसेच राक्षस, भूते, माणसे, जनावरे, पक्षी आणि स्थावर यांच्यासह.

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुविस्तरम् । वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते ।। ४.

मनुच्या सुरुवातीपासून भविष्यातील शेवटपर्यंत, अनेक सविस्तर कथांसह, मी वैवस्वत सृष्टी सांगणार आहे, विवस्वानास वंदन करून.

आद्ये मन्वन्तरेऽतीताः सर्गाः प्रावर्त्तकाश्च ये। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं सप्तासन् ये महर्षयः। चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः ।। ४.

पहिल्या मन्वंतरात जे सृष्टीचे प्रकार झाले आणि जे सुरू झाले; स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी जे सात महर्षी होते; चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर आणि पुन्हा वैवस्वताच्या आगमनाच्या वेळी.

दक्षस्य च ऋषीणाञ्च भृग्वादीनां महौजसाम्। शापान्महेश्वरस्यासीत् प्रादुर्भावो महात्मनाम् ।। ४.

दक्ष आणि ऋषी, भृगु वगैरे महाशक्तिशाली यांच्यावर महेश्वराच्या शापामुळे या महान आत्म्यांचा प्रादुर्भाव झाला.

भूयः सप्तर्षयस्ते च उत्पन्नाः सप्त मानसाः। पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयम्भुवा ।। ४.

पुन्हा तेच सात ऋषी जन्मले, सात मनःपुत्र, आणि स्वयंभुवाने स्वतः त्यांना पुत्रपद दिले.

प्रजासन्तानकृद्भिस्तैरुत्पद्यद्भिर्महात्मभिः। पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् ।। ४.

त्या महान आत्म्यांनी, जे प्रजोत्पत्ती करणारे होते, त्यांच्या जन्माने सृष्टी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे आणि योग्य क्रमाने सुरू झाली.

तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्। समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः ।। ४.

शुद्ध ज्ञान आणि कर्म असलेल्या त्यांच्या संतती मी संक्षिप्त आणि सविस्तर, योग्य क्रमाने सांगणार आहे.

येषामन्वयसम्भूतैर्लोकोऽयं सचराचरः। पुनः स पूरितः सर्गो ग्रह नक्षत्रमण्डितः ।। ४.

ज्यांच्या वंशातून जन्मलेले हे चराचर जग पुन्हा भरून गेले, आणि सृष्टी ग्रह-नक्षत्रांनी सुशोभित झाली.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनीनां संशयोऽभवत् । ततस्तं संशयाविष्टाः सूतं संशयनिश्चये। सत्कृत्य परिपप्रच्छुर्मुनयः शंसितव्रताः ।। ४.

ही वचने ऐकून त्या ऋषींना शंका वाटली; मग त्या शंकेने ग्रासलेले, व्रतस्थ ऋषी आदराने सुताला, जो शंका दूर करतो, त्याला विचारू लागले.

कथं सप्तर्षयः पूर्व्वमुत्पन्नाः सप्त मानसाः। पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम। ततोऽब्रवीन्महातेजाः सूत पौराणिकः शुभम् ।। ४.

पूर्वी ते सात ऋषी आणि सात मानसपुत्र कसे निर्माण झाले आणि पुत्र म्हणून कसे मानले गेले, हे आम्हाला सांग, हे श्रेष्ठा. तेव्हा पुराणशास्त्रज्ञ तेजस्वी सूताने मंगल वचन सांगितले.

कथं सप्तर्षयः सिद्धा ये वै स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरं समासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल ।। ४.

स्वायंभुव मन्वंतरातील सिद्ध सात ऋषी पुन्हा वैवस्वत मन्वंतरात कसे पोहोचले?

भवाभिशापात्संविद्धा ह्यप्राप्तास्ते तदा तपः। उपपन्ना जने लोके सकृदागामिनस्तु ते ।। ४.

भवाच्या शापामुळे त्यांना त्या वेळी तप साधता आले नाही; तरीही ते एकदाच जन्म घेणारे म्हणून लोकांमध्ये प्रकट झाले.

ऊचुः सर्वे ततोऽन्योन्यं जनलोके महर्षयः। ऊचुरेव महाभागा वारुणे वितते क्रतौ ।। ४.

मग सर्व महर्षी लोकांमध्ये एकमेकांशी बोलले, आणि त्या पुण्यवानांनी वरुणाच्या मोठ्या यज्ञातही तसेच सांगितले.

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। पितामहात्मजाः सर्वे ततः श्रेयो भविष्यति ।। ४.

आपण सर्वजण चाक्षुष मन्वंतरात पितामहांचे पुत्र म्हणून जन्म घेऊ, आणि यामुळे अधिक कल्याण होईल.

स्वायम्भुवेऽन्तरे शप्ताः सप्तार्थं ते भवेन तु। जज्ञिरे वै पुनस्ते ह जनलोकाद्दिवं गता ।। ४.

स्वायंभुव मन्वंतरात भवाने सात जणांसाठी त्यांना शाप दिला; मग ते पुन्हा जन्म घेऊन जनेलोकातून स्वर्गात गेले.

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया। ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं द्वितीयमिति नः श्रुतम् ।। ४.

महादेवाच्या महान यज्ञात, जेव्हा त्यांनी वारुणी रूप घेतले आणि ब्रह्मदेवाने संततीसाठी अग्नीत शुद्ध तेज अर्पण केले, तेव्हा ऋषी प्रथम उत्पन्न झाले — हेच आम्ही दुसरी सृष्टी म्हणून ऐकले आहे.

भृगुरङ्गिरा मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः ।। ४.

भृगु, अंगिरा, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अत्रि आणि वसिष्ठ — हे आठ जण ब्रह्मदेवाचे पुत्र होते.

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान् ।। ४.

त्यांच्या विस्तारलेल्या यज्ञात सर्व देवता, यज्ञाची सर्व अंगं आणि मूर्तिमान वषट्कार एकत्र आले.

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः। ऋग्वेद श्चाभवत्तत्र पदक्रमविभूषितः ।। ४.

तेथे हजारो सामगाने, यजुर्वेदाचे मंत्र मूर्तिमान झाले आणि पदा-क्रमाने सुशोभित असा ऋग्वेद प्रकट झाला.