वायुपुराणम्

ऋषय ऊचुः।। गन्धर्वा चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम्। देवानुत्सृज्य सम्प्राप्ता तन्नो ब्रूहि बहुश्रुत ।। २९.

ऋषी म्हणाले: उर्वशी ही गंधर्वांमध्ये देवी असून, तिने देवांना सोडून माणूस असलेल्या राजाकडे कशी आली? हे विद्वान, आम्हाला ते सांग.

सूत उवाच।। ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता। ऐलं तु तं वरारोहा समयेन व्यवस्थिता ।। २९.

सूतम्हणाले: ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे उर्वशी माणसाकडे आली; ती सुंदर उर्वशी काही अटींवर ऐल राजाजवळ राहू लागली.

आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु । अनग्नदर्शनञ्चैव अकामात सह मैथुनम् ।। २९.

स्वतःच्या शापमुक्तीसाठी तिने काही नियम घातले: तिला अग्नीने पाहू नये आणि तिच्या इच्छेविरुद्ध सहवास होऊ नये.

द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे स तावद् व्यवतिष्ठते। घृतमात्रं तथाहारः कालमेकन्तु पार्थिव ।। २९.

शय्येजवळ दोन मेंढ्या ठेवाव्यात आणि फक्त तुपाएवढं अन्न घ्यावं; हा काळ, राजन, असाच आहे.

यद्येष समयो राजन् यावत्कालञ्च ते दृढम्। तावत्कालन्तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः ।। २९.

राजा, हा करार तू जितका काळ पाळशील, तितका काळ मी इथे राहीन; आपला करार असाच ठरला आहे.

तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्। एवं सा चावसत् तस्मिन् पुरूरवसि भामिनी ।। २९.

राजाने तो करार पूर्णपणे पाळला; म्हणूनच तेजस्विनी ती त्या पुरूरवाच्या सोबत राहिली.

वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता। उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्व्वा श्चिन्तयान्विताः ।। २९.

चौसष्ट वर्षे, शापामुळे गोंधळलेली पण भक्तीने बांधलेली उर्वशी माणसासारखी राहिली; आणि गंधर्व चिंतेत पडले.

गन्धर्व्वा ऊचुः। चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना। आगच्छेत्तु पुनर्द्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणा ।। २९.

गंधर्व म्हणाले, 'भाग्यवानांनो, उर्वशी ही स्वर्गाची शोभा पुन्हा देवांकडे कशी परत येईल याचा विचार करा.'

ततो विश्वावसुर्नाम तत्राह वदतां वरः। तया तु समयस्तत्र क्रियमाणो मतोऽनघः ।। २९.

मग वाचकांत श्रेष्ठ विश्वावसु म्हणाला, 'तिच्याशी जो करार झाला तो निष्कलंक मानला जातो.'

समयन्युत्क्रमात् सा वै राजानं त्यक्ष्यते यथा। तदहं वच्मि वः सर्वं यथा त्यक्ष्यति सा नृपम् ।। २९.

'जेव्हा तो करार मोडला जाईल, तेव्हा ती राजाला सोडून जाईल; मी तुम्हाला सांगतो, ती राजाला कशी सोडेल.'

सहसा योगमेष्यामि युष्माकं कार्यसिद्धये। एवमुक्त्वा गतस्तत्र प्रतिष्ठानं महायशाः ।। २९.

'तुमच्या कार्याच्या यशासाठी मी अचानक प्रकट होईल.' असं म्हणून तो कीर्तीमान तिथून निघून गेला.

स निशायामथागम्य मेषमेकं जहार वै। मातृवद्वर्त्तते सा तु मेषयोश्चारुहासिनी ।। २९.

मग रात्री तो आला आणि एक मेंढी घेऊन गेला; ती सुंदर हास्याने आपल्या मुलासारखी वागू लागली.

गन्धर्वागमनं ज्ञात्वा शयनस्था यशस्विनी। राजानमब्रवीत्सा तु पुत्रो मे ह्रियतेति वै ।। २९.

गंधर्व आले हे ओळखून, त्या कीर्तीशाली स्त्रीने शय्येवरून राजाला सांगितलं, 'माझा मुलगा नेला जात आहे.'

एवमुक्तो विनिश्चित्य नग्नस्तिष्ठति वै नृपः । नग्नं द्रक्ष्यति मां देवी समयो वितथो भवेत् ।। २९.

असं ऐकून, राजा विचार करून नग्न उभा राहिला; 'राणीने मला नग्न पाहिलं तर करार मोडेल,' असं त्याच्या मनात आलं.

ततो भूयस्तु गन्धर्व्वा द्वितीयं मेषमाददुः। द्वितीयेऽपहृते मेषे ऐलं देवी तमब्रवीत् ।। २९.

मग गंधर्वांनी दुसरी मेंढीही उचलली; दुसरी मेंढी गेल्यावर राणीने ऐलाला सांगितलं,

पुत्रौ मम हृतौ राजन्ननाथाया इव प्रभो। एवमुक्तस्तदोत्थाय नग्नो राजा प्रधावितः ।। २९.

'राजा, माझे दोन्ही मुले नेले गेले, मी जणू अनाथ झाले आहे.' असं ती म्हणताच राजा उठून नग्न धावला.

मेषाबभ्यां पदवीं राजन् गन्धर्व्वैर्व्युत्थितामथ। उत्पादिता तु महती माया तद्भवनं महत् ।। २९.

राजा, मेंढ्यांच्या पावलांवरून गंधर्वांनी मोठी माया केली आणि भव्य महाल उभा केला.

प्रकाशितन्तु सहसा ततो नग्नमवेक्ष्य सा। नग्नं दृष्ट्वा तिरोऽभूत्सा अप्सरा कामरूपिणी ।। २९.

अचानक सर्व काही उघड झालं आणि तिने त्याला नग्न पाहिलं; मग त्या इच्छारूपी अप्सरा अदृश्य झाली.

तिरोभूतान्तु तां ज्ञात्वा गन्धर्वास्तत्र तावुभौ। मेषौ त्यक्त्वा च ते सर्वे तत्रैवान्तर्हिताभवन् ।। २९.

ती अदृश्य झाली हे कळताच, गंधर्वांनी दोन्ही मेंढ्या तिथेच सोडल्या आणि सर्वजण तिथेच अदृश्य झाले.

उत्सृष्टावुरणौ दृष्ट्वा राजा गृह्यागतः प्रभुः। अपश्यंस्तां तु वै राजा विललाप सुदुःखितः ।। २९.

राजाने त्या दोन मेंढ्या तिथेच सोडलेल्या पाहिल्या आणि घरी परतला; तिला दिसली नाही म्हणून राजा फार दुःखी होऊन रडला.

चचार पृथिवीं चैव मार्गमाणस्ततस्ततः। अथापश्यच्च तां राजा कुरुक्षेत्रे महाबलः ।। २९.

राजा तिला शोधत पृथ्वीवर सर्वत्र भटकला; अखेरीस त्याने कुरुक्षेत्रात तिला पाहिलं.

प्लक्षतीर्थे पुष्करिण्यां विगाढेनाम्बुनाप्लुताम्। क्रीडन्तीमप्सरोभिश्च पञ्चभिः सह शोभनाम् ।। २९.

प्लक्षतीर्थाजवळ कमळांनी भरलेल्या तलावात ती पाण्यात बुडून, पाच सुंदर अप्सरांसोबत खेळू लागली.

अपश्यत्सा ततः सुभ्रू राजानमविदूरतः। उर्वशी ताः सखीः प्राह अयं स पुरुषोत्तमः ।। २९.

तेव्हा सुंदर भुवया असलेल्या उर्वशीने जवळच असलेला राजा पाहिला आणि आपल्या सखींना म्हणाली, 'हा तो श्रेष्ठ पुरुष आहे.'

यस्मिन्नहमवात्सं हि दर्शयामास तं नृपम् । तत आविर्बभूवुस्ताः पञ्चचूडाप्सरास्तु ताः ।। २९.

'मी कधी काळी ज्याची होते, तो हाच राजा,' असे तिने दाखवले. तेव्हा त्या पाच चूड घातलेल्या अप्सरा प्रकट झाल्या.

दृष्ट्वा तु राजा तां प्रीतः प्रलापान् कुरुते बहून्। आयाहि तिष्ठ मनसा घोरे वचसि तिष्ठ हे ।। २९.

राजाने तिला पाहून आनंदाने अनेक गोड शब्द बोलले — 'इकडे ये, थांब, माझ्या मनात राहा, माझ्या वाणीमध्ये राहा, सुंदरिनी.'

एवमादीनि सूक्ष्माणि परस्परमभाषत। उर्व्वशी त्वब्रवीच्चैलं सगर्भाहं त्वया प्रभो ।। २९.

अशा सूक्ष्म गोष्टी ते एकमेकांत बोलत होते. पण उर्वशीने इलाला सांगितले, 'प्रभो, तुझ्यामुळे मी गर्भवती आहे.'

संवत्सरात् कुमारस्ते भविता नव संशयः। निशामेकान्तु वै राजा ह्यवसत्तु तया सह ।। २९.

'एक वर्षाने तुझा मुलगा जन्माला येईल — यात काहीच शंका नाही.' राजा तिच्यासोबत एक रात्र एकांतात राहिला.

सम्प्रहृष्टो जगामाथ स्वपुरन्तु महायशाः। गते संवत्सरे राजा उर्व्वशीं पुनरागमत् ।। २९.

खूप आनंदून, तो कीर्तीमान राजा आपल्या नगरात परत गेला. वर्षभरानंतर तो पुन्हा उर्वशीकडे गेला.

उषित्वा तु तया सार्द्धमेकरात्रं महामनाः। कामार्त्तश्चा ब्रवीद्दीनो भव नित्यं ममेति वै ।। २९.

तिच्यासोबत एक रात्र घालवून, मोठ्या मनाचा राजा कामाने व्याकुळ होऊन दुःखीपणे म्हणाला, 'तू नेहमी माझ्यासोबत रहा.'