वायुपुराणम्

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः। वंशन्तस्य द्विजश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत ।। २८.

हे सोमाचं जन्मकथन सांगितलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; आता त्याच्या वंशाची कथा ऐका, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो.

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम्। सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २८.

सोमाचा जन्म ऐकल्याने मनुष्याला धन, आरोग्य, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि पापातून मुक्ती मिळते.

सूत उवाच ।। सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः। तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः ।। २९.

सूतम्हणाले: सोमाचा पुत्र बुध आणि बुधाचा पुत्र पुरूरवा. तो तेजस्वी, दानशूर, यज्ञ करणारा आणि विपुल दक्षिणा देणारा होता.

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः। आहर्त्ता चाग्निहोत्रस्य यज्वनाञ्च ददौ महीम् ।। २९.

तो वेदज्ञ, पराक्रमी, युद्धात शत्रूंना जिंकणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि यज्ञ करणाऱ्यांना भूमी दान करणारा होता.

सत्यवाक् कर्म्मबुद्धिश्च कान्तः संवृतमैथुनः। अतीव पुत्रो लोकेषु रूपेणाप्रतिमोऽभवत् ।। २९.

तो नेहमी सत्य बोलणारा, कर्मयोगी, आकर्षक आणि संयमी होता; त्याचा पुत्र रूपाने सर्व लोकांत अद्वितीय होता.

तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्। उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी ।। २९.

उर्वशी या कीर्तीशाली आणि तेजस्विनी स्त्रीने, आपला अभिमान बाजूला ठेवून, वेदज्ञ, संयमी, धर्मज्ञ आणि सत्यवंत अशा त्या राजाला वर म्हणून निवडलं.

तया सहावसद्राजा दशवर्षाणि चाष्ट च। सप्त षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान् ।। २९.

राजाने उर्वशीसोबत दहा आणि आठ, सात, सहा, सात, आठ, दहा आणि आठ असे अनेक वर्षे आनंदाने सहवास केला.

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे। अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे ।। २९.

चैत्ररथ या रम्य वनात, मंदाकिनीच्या काठी, अलका, विशाल आणि नंदन या सुंदर वनांमध्ये त्यांनी वास केला.

गन्धमादनपादेषु मेरुश्रृङ्गे नगोत्तमे। उत्तरांश्च कुरून् प्राप्य कलापग्राममेव च ।। २९.

गंधमादनाच्या पायथ्याशी, मेरूच्या शिखरावर, उत्तरेकडील कुरू देशात आणि काळाप या गावातही ते गेले.

एतेषु वनसुख्येषु सुरैराचरितेषु च। उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा ।। २९.

या सर्व रम्य आणि देवांनी वावरलेल्या वनांमध्ये, राजाने उर्वशीसोबत परम आनंदाने रमण केलं.

ऋषय ऊचुः।। गन्धर्वा चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम्। देवानुत्सृज्य सम्प्राप्ता तन्नो ब्रूहि बहुश्रुत ।। २९.

ऋषी म्हणाले: उर्वशी ही गंधर्वांमध्ये देवी असून, तिने देवांना सोडून माणूस असलेल्या राजाकडे कशी आली? हे विद्वान, आम्हाला ते सांग.

सूत उवाच।। ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता। ऐलं तु तं वरारोहा समयेन व्यवस्थिता ।। २९.

सूतम्हणाले: ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे उर्वशी माणसाकडे आली; ती सुंदर उर्वशी काही अटींवर ऐल राजाजवळ राहू लागली.

आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु । अनग्नदर्शनञ्चैव अकामात सह मैथुनम् ।। २९.

स्वतःच्या शापमुक्तीसाठी तिने काही नियम घातले: तिला अग्नीने पाहू नये आणि तिच्या इच्छेविरुद्ध सहवास होऊ नये.

द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे स तावद् व्यवतिष्ठते। घृतमात्रं तथाहारः कालमेकन्तु पार्थिव ।। २९.

शय्येजवळ दोन मेंढ्या ठेवाव्यात आणि फक्त तुपाएवढं अन्न घ्यावं; हा काळ, राजन, असाच आहे.

यद्येष समयो राजन् यावत्कालञ्च ते दृढम्। तावत्कालन्तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः ।। २९.

राजा, हा करार तू जितका काळ पाळशील, तितका काळ मी इथे राहीन; आपला करार असाच ठरला आहे.

तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्। एवं सा चावसत् तस्मिन् पुरूरवसि भामिनी ।। २९.

राजाने तो करार पूर्णपणे पाळला; म्हणूनच तेजस्विनी ती त्या पुरूरवाच्या सोबत राहिली.

वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता। उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्व्वा श्चिन्तयान्विताः ।। २९.

चौसष्ट वर्षे, शापामुळे गोंधळलेली पण भक्तीने बांधलेली उर्वशी माणसासारखी राहिली; आणि गंधर्व चिंतेत पडले.

गन्धर्व्वा ऊचुः। चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना। आगच्छेत्तु पुनर्द्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणा ।। २९.

गंधर्व म्हणाले, 'भाग्यवानांनो, उर्वशी ही स्वर्गाची शोभा पुन्हा देवांकडे कशी परत येईल याचा विचार करा.'

ततो विश्वावसुर्नाम तत्राह वदतां वरः। तया तु समयस्तत्र क्रियमाणो मतोऽनघः ।। २९.

मग वाचकांत श्रेष्ठ विश्वावसु म्हणाला, 'तिच्याशी जो करार झाला तो निष्कलंक मानला जातो.'

समयन्युत्क्रमात् सा वै राजानं त्यक्ष्यते यथा। तदहं वच्मि वः सर्वं यथा त्यक्ष्यति सा नृपम् ।। २९.

'जेव्हा तो करार मोडला जाईल, तेव्हा ती राजाला सोडून जाईल; मी तुम्हाला सांगतो, ती राजाला कशी सोडेल.'

सहसा योगमेष्यामि युष्माकं कार्यसिद्धये। एवमुक्त्वा गतस्तत्र प्रतिष्ठानं महायशाः ।। २९.

'तुमच्या कार्याच्या यशासाठी मी अचानक प्रकट होईल.' असं म्हणून तो कीर्तीमान तिथून निघून गेला.

स निशायामथागम्य मेषमेकं जहार वै। मातृवद्वर्त्तते सा तु मेषयोश्चारुहासिनी ।। २९.

मग रात्री तो आला आणि एक मेंढी घेऊन गेला; ती सुंदर हास्याने आपल्या मुलासारखी वागू लागली.

गन्धर्वागमनं ज्ञात्वा शयनस्था यशस्विनी। राजानमब्रवीत्सा तु पुत्रो मे ह्रियतेति वै ।। २९.

गंधर्व आले हे ओळखून, त्या कीर्तीशाली स्त्रीने शय्येवरून राजाला सांगितलं, 'माझा मुलगा नेला जात आहे.'

एवमुक्तो विनिश्चित्य नग्नस्तिष्ठति वै नृपः । नग्नं द्रक्ष्यति मां देवी समयो वितथो भवेत् ।। २९.

असं ऐकून, राजा विचार करून नग्न उभा राहिला; 'राणीने मला नग्न पाहिलं तर करार मोडेल,' असं त्याच्या मनात आलं.

ततो भूयस्तु गन्धर्व्वा द्वितीयं मेषमाददुः। द्वितीयेऽपहृते मेषे ऐलं देवी तमब्रवीत् ।। २९.

मग गंधर्वांनी दुसरी मेंढीही उचलली; दुसरी मेंढी गेल्यावर राणीने ऐलाला सांगितलं,

पुत्रौ मम हृतौ राजन्ननाथाया इव प्रभो। एवमुक्तस्तदोत्थाय नग्नो राजा प्रधावितः ।। २९.

'राजा, माझे दोन्ही मुले नेले गेले, मी जणू अनाथ झाले आहे.' असं ती म्हणताच राजा उठून नग्न धावला.

मेषाबभ्यां पदवीं राजन् गन्धर्व्वैर्व्युत्थितामथ। उत्पादिता तु महती माया तद्भवनं महत् ।। २९.

राजा, मेंढ्यांच्या पावलांवरून गंधर्वांनी मोठी माया केली आणि भव्य महाल उभा केला.

प्रकाशितन्तु सहसा ततो नग्नमवेक्ष्य सा। नग्नं दृष्ट्वा तिरोऽभूत्सा अप्सरा कामरूपिणी ।। २९.

अचानक सर्व काही उघड झालं आणि तिने त्याला नग्न पाहिलं; मग त्या इच्छारूपी अप्सरा अदृश्य झाली.

तिरोभूतान्तु तां ज्ञात्वा गन्धर्वास्तत्र तावुभौ। मेषौ त्यक्त्वा च ते सर्वे तत्रैवान्तर्हिताभवन् ।। २९.

ती अदृश्य झाली हे कळताच, गंधर्वांनी दोन्ही मेंढ्या तिथेच सोडल्या आणि सर्वजण तिथेच अदृश्य झाले.