वायुपुराणम्

तदा तत् प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम्। स विभ्रममतिर्विप्रा विनये विनयो हतः ।। २८.

त्या काळी, ऋषींच्या स्तुतीने दुर्लभ असं ऐश्वर्य मिळाल्यावर, त्याचा मन अस्थिर झालं आणि त्याच्यातील शिस्त नष्ट झाली, हे विप्रांनो.

स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह। नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मायाङ्गिरसे तदा ।। २८.

देव आणि देवर्षी यांनी विनंती केली तरी, त्याने त्या वेळी तारेला अङ्गिरसकडे परत दिलं नाही.

उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो द्विजाः। स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः ।। २८.

उशनाने अङ्गिरसकडून तिला पकडून नेलं, हे द्विजांनो, कारण तो तेजस्वी उशना पूर्वी बृहस्पतीचा शिष्य होता.

तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः। पार्ष्णिग्राहोऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवन्धनुः ।। २८.

त्या स्नेहामुळे, भगवान रुद्र बृहस्पतीचा पाठीराखा झाला आणि त्याचा टाचा धरून धनुष्य उचललं.

तेन ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः परमास्त्रं महात्मना। उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः ।। २८.

त्या महान आत्म्याने, ब्रह्मर्षींच्या प्रमुखांनी, देवांवर अत्यंत अस्त्र सोडलं, ज्यामुळे त्यांची कीर्ती नष्ट झाली.

तत्र तद्युद्धमभवत् प्रत्यक्षन्तारकामयम्। देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ।। २८.

तेथे, ताराकामनेसाठी, देव आणि दानव यांच्यात मोठं युद्ध झालं, जे जगाचा विनाश करणारे ठरलं.

तत्र शिष्टास्त्रयो देवास्तुषिताश्चैव ये स्मृताः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम् ।। २८.

त्या ठिकाणी उरलेले तीन देव आणि तुषित नावाचे जे आहेत, त्यांनी आदिदेव पितामह ब्रह्माकडे आश्रय घेतला.

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठञ्च शङ्करम्। ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। २८.

मग, उशना आणि ज्येष्ठ शंकर रुद्र यांना थांबवून, पितामहाने स्वतःच तारेला अङ्गिरसला दिलं.

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारान्ताराधिपाननाम्। गर्भमुत्सृजसे न त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ।। २८.

तिला गरोदर पाहून, ताऱ्याला, म्हणजे तारकाधिपतीची पत्नी, बृहस्पती म्हणाला, 'तू गर्भ टाकू नकोस.'

मदीयायां तनौ योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन। अथो नावसृजत्तन्तु कुमारं दस्युहन्तमम् ।। २८.

'माझ्या शरीरात, माझ्या गर्भाशयात, हा गर्भ कसा का असेना, धरलाच पाहिजे.' पण तरीही तिने तो पुत्र, शत्रूंचा नाश करणारा, धरला नाही.

ईषिकास्तम्बमासाद्य ज्वलन्तमिव पावकम्। जातमात्रोऽथ भगवान् देवानामाक्षिपद्वपुः ।। २८.

ती ज्वलंत ईषिकेच्या काडीवर गेली, आणि तिथे जन्मताच त्या भगवंताने अग्नीप्रमाणे तेजस्वी रूप धारण केलं, ज्याने देवांना आश्चर्य वाटलं.

ततः संशयमापन्नास्तारामकथयन् सुराः। सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ।। २८.

मग देवांना शंका आली आणि त्यांनी ताऱ्याला विचारलं, 'खरं सांग, हा पुत्र सोमाचा की बृहस्पतीचा?'

ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा । तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः ।। २८.

देवांसमोर लाजून, तिने योग्य की अयोग्य असं काहीच सांगितलं नाही; तेव्हा तो पुत्र, शत्रूंचा नाश करणारा, तिला शाप द्यायला लागला.

सन्निवार्य तदा ब्रह्मा तारां चन्द्रस्य संशयः। यदत्र तथ्यन्तद्‌ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् ।। २८.

तेव्हा ब्रह्माने त्याला थांबवलं आणि ताऱ्याला म्हणाला, 'तारा, खरं सांग, हा तुझा पुत्र सोमाचा आहे की नाही?'

सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्। सोमस्येति महात्मानं कुमारन्दस्युहन्तमम् ।। २८.

तिने हात जोडून वरदायक प्रभू ब्रह्माला उत्तर दिलं, 'हा पुत्र सोमाचा आहे, तो महान आत्मा आणि शत्रूंचा नाश करणारा आहे.'

ततः स तमुपाघाय सोमो दाता प्रजापतिः। बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः ।। २८.

मग सोम या सर्वांचा दाता आणि प्रजापती, त्याला जवळ घेतो आणि आपल्या बुद्धिमान पुत्राचं नाव 'बुध' असं ठेवतो.

प्रतिपूर्व्वञ्च गमने समभ्युत्तिष्ठते बुधैः। उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका ।। २८.

त्यांच्या एकत्र येण्याच्या काळात राजकन्येने बुधाकडे जाऊन त्याला एक पुत्र दिला.

तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पुत्राः षट् सुमहौजसः ।। २८.

त्याचा पुत्र पुरूरवा हा तेजस्वी होता; त्याने उर्वशीपासून सहा अतिशय सामर्थ्यशाली पुत्रांना जन्म दिला.

प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षीणमण्डलः । जगाम शरणायाथ पितरं सोऽत्रिमेव तु ।। २८.

तेथे, जबरदस्तीने अपमानित होऊन आणि राजयक्ष्म्याने त्रस्त झालेला सोम, आजारीपणामुळे आपली प्रभा कमी झाल्याने, आपल्या वडिल अत्रिकडे आश्रय मागायला गेला.

तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः। स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्व्वशः ।। २८.

मग अत्री ऋषींनी त्याचं पाप दूर करण्यासाठी प्रायश्चित्त केलं; त्यामुळे सोम राजयक्ष्म्यापासून मुक्त झाला आणि पुन्हा आपल्या तेजाने सर्वत्र उजळून निघाला.

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः। वंशन्तस्य द्विजश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत ।। २८.

हे सोमाचं जन्मकथन सांगितलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; आता त्याच्या वंशाची कथा ऐका, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो.

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम्। सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २८.

सोमाचा जन्म ऐकल्याने मनुष्याला धन, आरोग्य, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि पापातून मुक्ती मिळते.

सूत उवाच ।। सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः। तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः ।। २९.

सूतम्हणाले: सोमाचा पुत्र बुध आणि बुधाचा पुत्र पुरूरवा. तो तेजस्वी, दानशूर, यज्ञ करणारा आणि विपुल दक्षिणा देणारा होता.

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः। आहर्त्ता चाग्निहोत्रस्य यज्वनाञ्च ददौ महीम् ।। २९.

तो वेदज्ञ, पराक्रमी, युद्धात शत्रूंना जिंकणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि यज्ञ करणाऱ्यांना भूमी दान करणारा होता.

सत्यवाक् कर्म्मबुद्धिश्च कान्तः संवृतमैथुनः। अतीव पुत्रो लोकेषु रूपेणाप्रतिमोऽभवत् ।। २९.

तो नेहमी सत्य बोलणारा, कर्मयोगी, आकर्षक आणि संयमी होता; त्याचा पुत्र रूपाने सर्व लोकांत अद्वितीय होता.

तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्। उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी ।। २९.

उर्वशी या कीर्तीशाली आणि तेजस्विनी स्त्रीने, आपला अभिमान बाजूला ठेवून, वेदज्ञ, संयमी, धर्मज्ञ आणि सत्यवंत अशा त्या राजाला वर म्हणून निवडलं.

तया सहावसद्राजा दशवर्षाणि चाष्ट च। सप्त षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान् ।। २९.

राजाने उर्वशीसोबत दहा आणि आठ, सात, सहा, सात, आठ, दहा आणि आठ असे अनेक वर्षे आनंदाने सहवास केला.

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे। अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे ।। २९.

चैत्ररथ या रम्य वनात, मंदाकिनीच्या काठी, अलका, विशाल आणि नंदन या सुंदर वनांमध्ये त्यांनी वास केला.

गन्धमादनपादेषु मेरुश्रृङ्गे नगोत्तमे। उत्तरांश्च कुरून् प्राप्य कलापग्राममेव च ।। २९.

गंधमादनाच्या पायथ्याशी, मेरूच्या शिखरावर, उत्तरेकडील कुरू देशात आणि काळाप या गावातही ते गेले.