वायुपुराणम्

स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैश्च कर्म्मभिः। तपस्तेपे महाभागः पझानां दशतीर्दश ।। २८.

अशा प्रकारे तप, स्तुती आणि कर्मांनी तेज मिळवून, त्या तेजस्वी सोमाने दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.

हिरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत्। विभुस्तासाम्भवेत्सोमः प्रख्यातः स्वेन कर्म्मणा ।। २८.

त्या सुवर्णवर्णाच्या देवता, ज्या आपल्या शक्तीने सृष्टीला धारण करतात, त्यांच्यातच सर्वव्यापी सोम स्वतःच्या कर्तृत्वाने प्रसिद्ध झाला.

ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। बीजौषधिषु विप्राणामपाञ्च द्विजसत्तमाः ।। २८.

नंतर ब्रह्मदेवाने, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या, त्याला बियाणे, वनस्पती, पाणी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांवर राज्य दिले.

सोऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् । लोकानां भावयामास स्वभावात्तपतां वरः ।। २८.

अशा प्रकारे मोठ्या सामर्थ्याने अभिषिक्त होऊन, राजांचा राजा झालेला तो तेजस्वी सोम, आपल्या स्वभावानेच सर्व लोकांचे पोषण करू लागला.

सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः। ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः ।। २८.

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या, ज्यांना मोठे व्रत होते, त्या प्राचेतस दक्षाने सोमाला दिल्या; त्या कन्यांना नक्षत्रे म्हणून ओळखतात.

स तत्प्राप्य महद्राजयं सोमः सोमवतां प्रभुः। समाजज्ञे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् ।। २८.

ते महान राज्य मिळवून, सोम, सोमधारकांचा स्वामी, त्याने हजार शेकडो दक्षिणा असलेला राजसूय यज्ञ केला.

हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्। सदस्यस्तत्र भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः ।। २८.

त्या यज्ञात हिरण्यगर्भ उद्गाता होता, ब्रह्मदेवाने ब्रह्मत्व प्राप्त केले, आणि भगवान हरि नारायण सत्रातील प्रमुख होते, त्यांच्यासोबत सनत्कुमार व इतर श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी होते.

दक्षिणामददत्सोमस्त्रील्लोँकानिति नः श्रुतम्। तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः ।। २८.

सोमाने दक्षिणेकडील दान, म्हणजेच हे तिन्ही लोक, ब्रह्मर्षींच्या प्रमुखांना आणि सभासदांना दिले, असं आम्ही ऐकलं आहे, हे द्विजांनो.

तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभावसुः। कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे ।। २८.

सिनी, कुहू, वपु, पुष्टी, प्रभा, वसु, कीर्ती, धृती आणि लक्ष्मी या नऊ देव्या त्याची सेवा करत होत्या.

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्व्वदेवर्षिपूजितः। अतिराजातिराजेन्द्रो दशधातापयद्दिशः ।। २८.

सर्व देव आणि ऋषी यांनी पूजलेला, कोणतीही चिंता नसलेला तो अतिराजांचा राजा, अवभृथस्नान घेतल्यावर, दहा दिशांवर राज्य करू लागला.

तदा तत् प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम्। स विभ्रममतिर्विप्रा विनये विनयो हतः ।। २८.

त्या काळी, ऋषींच्या स्तुतीने दुर्लभ असं ऐश्वर्य मिळाल्यावर, त्याचा मन अस्थिर झालं आणि त्याच्यातील शिस्त नष्ट झाली, हे विप्रांनो.

स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह। नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मायाङ्गिरसे तदा ।। २८.

देव आणि देवर्षी यांनी विनंती केली तरी, त्याने त्या वेळी तारेला अङ्गिरसकडे परत दिलं नाही.

उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो द्विजाः। स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः ।। २८.

उशनाने अङ्गिरसकडून तिला पकडून नेलं, हे द्विजांनो, कारण तो तेजस्वी उशना पूर्वी बृहस्पतीचा शिष्य होता.

तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः। पार्ष्णिग्राहोऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवन्धनुः ।। २८.

त्या स्नेहामुळे, भगवान रुद्र बृहस्पतीचा पाठीराखा झाला आणि त्याचा टाचा धरून धनुष्य उचललं.

तेन ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः परमास्त्रं महात्मना। उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः ।। २८.

त्या महान आत्म्याने, ब्रह्मर्षींच्या प्रमुखांनी, देवांवर अत्यंत अस्त्र सोडलं, ज्यामुळे त्यांची कीर्ती नष्ट झाली.

तत्र तद्युद्धमभवत् प्रत्यक्षन्तारकामयम्। देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ।। २८.

तेथे, ताराकामनेसाठी, देव आणि दानव यांच्यात मोठं युद्ध झालं, जे जगाचा विनाश करणारे ठरलं.

तत्र शिष्टास्त्रयो देवास्तुषिताश्चैव ये स्मृताः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम् ।। २८.

त्या ठिकाणी उरलेले तीन देव आणि तुषित नावाचे जे आहेत, त्यांनी आदिदेव पितामह ब्रह्माकडे आश्रय घेतला.

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठञ्च शङ्करम्। ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। २८.

मग, उशना आणि ज्येष्ठ शंकर रुद्र यांना थांबवून, पितामहाने स्वतःच तारेला अङ्गिरसला दिलं.

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारान्ताराधिपाननाम्। गर्भमुत्सृजसे न त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ।। २८.

तिला गरोदर पाहून, ताऱ्याला, म्हणजे तारकाधिपतीची पत्नी, बृहस्पती म्हणाला, 'तू गर्भ टाकू नकोस.'

मदीयायां तनौ योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन। अथो नावसृजत्तन्तु कुमारं दस्युहन्तमम् ।। २८.

'माझ्या शरीरात, माझ्या गर्भाशयात, हा गर्भ कसा का असेना, धरलाच पाहिजे.' पण तरीही तिने तो पुत्र, शत्रूंचा नाश करणारा, धरला नाही.

ईषिकास्तम्बमासाद्य ज्वलन्तमिव पावकम्। जातमात्रोऽथ भगवान् देवानामाक्षिपद्वपुः ।। २८.

ती ज्वलंत ईषिकेच्या काडीवर गेली, आणि तिथे जन्मताच त्या भगवंताने अग्नीप्रमाणे तेजस्वी रूप धारण केलं, ज्याने देवांना आश्चर्य वाटलं.

ततः संशयमापन्नास्तारामकथयन् सुराः। सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ।। २८.

मग देवांना शंका आली आणि त्यांनी ताऱ्याला विचारलं, 'खरं सांग, हा पुत्र सोमाचा की बृहस्पतीचा?'

ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा । तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः ।। २८.

देवांसमोर लाजून, तिने योग्य की अयोग्य असं काहीच सांगितलं नाही; तेव्हा तो पुत्र, शत्रूंचा नाश करणारा, तिला शाप द्यायला लागला.

सन्निवार्य तदा ब्रह्मा तारां चन्द्रस्य संशयः। यदत्र तथ्यन्तद्‌ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् ।। २८.

तेव्हा ब्रह्माने त्याला थांबवलं आणि ताऱ्याला म्हणाला, 'तारा, खरं सांग, हा तुझा पुत्र सोमाचा आहे की नाही?'

सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्। सोमस्येति महात्मानं कुमारन्दस्युहन्तमम् ।। २८.

तिने हात जोडून वरदायक प्रभू ब्रह्माला उत्तर दिलं, 'हा पुत्र सोमाचा आहे, तो महान आत्मा आणि शत्रूंचा नाश करणारा आहे.'

ततः स तमुपाघाय सोमो दाता प्रजापतिः। बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः ।। २८.

मग सोम या सर्वांचा दाता आणि प्रजापती, त्याला जवळ घेतो आणि आपल्या बुद्धिमान पुत्राचं नाव 'बुध' असं ठेवतो.

प्रतिपूर्व्वञ्च गमने समभ्युत्तिष्ठते बुधैः। उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका ।। २८.

त्यांच्या एकत्र येण्याच्या काळात राजकन्येने बुधाकडे जाऊन त्याला एक पुत्र दिला.

तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पुत्राः षट् सुमहौजसः ।। २८.

त्याचा पुत्र पुरूरवा हा तेजस्वी होता; त्याने उर्वशीपासून सहा अतिशय सामर्थ्यशाली पुत्रांना जन्म दिला.

प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षीणमण्डलः । जगाम शरणायाथ पितरं सोऽत्रिमेव तु ।। २८.

तेथे, जबरदस्तीने अपमानित होऊन आणि राजयक्ष्म्याने त्रस्त झालेला सोम, आजारीपणामुळे आपली प्रभा कमी झाल्याने, आपल्या वडिल अत्रिकडे आश्रय मागायला गेला.