वायुपुराणम्

स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः। यथावभासयंल्लोकाञ्झीतांशुः सर्वभावनः ।। २८.

तेव्हा तो तेजस्वी गर्भ अचानक त्या देवतांपासून आणि दिशांपासून बाहेर पडला, आणि जसा चंद्र आपल्या प्रकाशाने सर्व जग उजळतो, तसा सर्व सृष्टीला तेजाने व्यापू लागला.

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः। ततः स ताभिः शीतांशुर्निपपात वसुन्धराम् ।। २८.

त्या स्त्रियांना तो गर्भ धरता आला नाही, तेव्हा त्यांच्या मदतीने तो चंद्र पृथ्वीवर पडला.

पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः। रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ।। २८.

तो चंद्र खाली पडताना पाहून लोकपितामह ब्रह्मदेवाने, सर्व लोकांचे कल्याण व्हावे म्हणून, त्याला रथावर बसवले.

स हि देवमयो विप्रा धर्म्मार्थी सत्यसङ्गरः। युक्तो वाजिसहस्रेण सितेनेति हि नः श्रुतम् ।। २८.

तो रथ देवांनी बनवलेला आहे, धर्म आणि अर्थ प्राप्त करण्यासाठी, सत्यावर ठाम राहणारा, आणि हजार पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेला आहे, असं आम्ही ऐकलं आहे.

तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रेऽत्रेः परमात्मनि। तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्राः मानसाः सप्त विश्रुताः ।। २८.

तो खाली पडल्यावर, ब्रह्मदेवाचे सात प्रसिद्ध मानसपुत्र देवांनी अत्रींच्या पुत्राचे, म्हणजेच परमात्म्याचे, स्तुती केली.

तत्रैवाङ्गिरसस्तस्य भृगोश्चैवात्मजस्तथा। ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि ।। २८.

तेथे अंगिरस आणि भृगूंचा पुत्र यांनी, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेदातील अनेक ऋचांनी स्तुती केली.

ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः। आप्यायमानं लोकांस्त्रीन् भावयामास सर्व्वशः ।। २८.

तेव्हा त्या तेजस्वी सोमाची स्तुती होत असताना, त्याचे तेज वाढू लागले आणि त्याने तीनही लोकांचा सर्व प्रकारे पोषण केले.

समेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम्। त्रिःसप्तकृत्वो विपुल श्चकाराभिप्रदक्षिणम् ।। २८.

त्या मुख्य रथावर बसून, त्याने समुद्राच्या काठापर्यंत असलेल्या पृथ्वीची एकूण एकवीस वेळा प्रदक्षिणा केली.

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत। ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा संज्वलन्त्युत ।। २८.

त्याच्या तेजाचा जो भाग पृथ्वीवर पोहोचला, त्यातूनच सर्व वनस्पती उत्पन्न झाल्या आणि त्या त्याच्या तेजाने उजळल्या.

ताभिर्धार्यत्ययं लोकान् प्रजाश्चापि चतुर्विधाः। पोष्टा हि भगवान् सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः ।। २८.

त्या वनस्पतींमुळे हे जग आणि चार प्रकारच्या प्रजांचा पोषण होतो; कारण भगवंत सोमच या सृष्टीचा खरा पोषक आहे.

स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैश्च कर्म्मभिः। तपस्तेपे महाभागः पझानां दशतीर्दश ।। २८.

अशा प्रकारे तप, स्तुती आणि कर्मांनी तेज मिळवून, त्या तेजस्वी सोमाने दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.

हिरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत्। विभुस्तासाम्भवेत्सोमः प्रख्यातः स्वेन कर्म्मणा ।। २८.

त्या सुवर्णवर्णाच्या देवता, ज्या आपल्या शक्तीने सृष्टीला धारण करतात, त्यांच्यातच सर्वव्यापी सोम स्वतःच्या कर्तृत्वाने प्रसिद्ध झाला.

ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। बीजौषधिषु विप्राणामपाञ्च द्विजसत्तमाः ।। २८.

नंतर ब्रह्मदेवाने, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या, त्याला बियाणे, वनस्पती, पाणी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांवर राज्य दिले.

सोऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् । लोकानां भावयामास स्वभावात्तपतां वरः ।। २८.

अशा प्रकारे मोठ्या सामर्थ्याने अभिषिक्त होऊन, राजांचा राजा झालेला तो तेजस्वी सोम, आपल्या स्वभावानेच सर्व लोकांचे पोषण करू लागला.

सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः। ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः ।। २८.

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या, ज्यांना मोठे व्रत होते, त्या प्राचेतस दक्षाने सोमाला दिल्या; त्या कन्यांना नक्षत्रे म्हणून ओळखतात.

स तत्प्राप्य महद्राजयं सोमः सोमवतां प्रभुः। समाजज्ञे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् ।। २८.

ते महान राज्य मिळवून, सोम, सोमधारकांचा स्वामी, त्याने हजार शेकडो दक्षिणा असलेला राजसूय यज्ञ केला.

हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्। सदस्यस्तत्र भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः ।। २८.

त्या यज्ञात हिरण्यगर्भ उद्गाता होता, ब्रह्मदेवाने ब्रह्मत्व प्राप्त केले, आणि भगवान हरि नारायण सत्रातील प्रमुख होते, त्यांच्यासोबत सनत्कुमार व इतर श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी होते.

दक्षिणामददत्सोमस्त्रील्लोँकानिति नः श्रुतम्। तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः ।। २८.

सोमाने दक्षिणेकडील दान, म्हणजेच हे तिन्ही लोक, ब्रह्मर्षींच्या प्रमुखांना आणि सभासदांना दिले, असं आम्ही ऐकलं आहे, हे द्विजांनो.

तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभावसुः। कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे ।। २८.

सिनी, कुहू, वपु, पुष्टी, प्रभा, वसु, कीर्ती, धृती आणि लक्ष्मी या नऊ देव्या त्याची सेवा करत होत्या.

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्व्वदेवर्षिपूजितः। अतिराजातिराजेन्द्रो दशधातापयद्दिशः ।। २८.

सर्व देव आणि ऋषी यांनी पूजलेला, कोणतीही चिंता नसलेला तो अतिराजांचा राजा, अवभृथस्नान घेतल्यावर, दहा दिशांवर राज्य करू लागला.

तदा तत् प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम्। स विभ्रममतिर्विप्रा विनये विनयो हतः ।। २८.

त्या काळी, ऋषींच्या स्तुतीने दुर्लभ असं ऐश्वर्य मिळाल्यावर, त्याचा मन अस्थिर झालं आणि त्याच्यातील शिस्त नष्ट झाली, हे विप्रांनो.

स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह। नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मायाङ्गिरसे तदा ।। २८.

देव आणि देवर्षी यांनी विनंती केली तरी, त्याने त्या वेळी तारेला अङ्गिरसकडे परत दिलं नाही.

उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो द्विजाः। स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः ।। २८.

उशनाने अङ्गिरसकडून तिला पकडून नेलं, हे द्विजांनो, कारण तो तेजस्वी उशना पूर्वी बृहस्पतीचा शिष्य होता.

तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः। पार्ष्णिग्राहोऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवन्धनुः ।। २८.

त्या स्नेहामुळे, भगवान रुद्र बृहस्पतीचा पाठीराखा झाला आणि त्याचा टाचा धरून धनुष्य उचललं.

तेन ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः परमास्त्रं महात्मना। उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः ।। २८.

त्या महान आत्म्याने, ब्रह्मर्षींच्या प्रमुखांनी, देवांवर अत्यंत अस्त्र सोडलं, ज्यामुळे त्यांची कीर्ती नष्ट झाली.

तत्र तद्युद्धमभवत् प्रत्यक्षन्तारकामयम्। देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ।। २८.

तेथे, ताराकामनेसाठी, देव आणि दानव यांच्यात मोठं युद्ध झालं, जे जगाचा विनाश करणारे ठरलं.

तत्र शिष्टास्त्रयो देवास्तुषिताश्चैव ये स्मृताः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम् ।। २८.

त्या ठिकाणी उरलेले तीन देव आणि तुषित नावाचे जे आहेत, त्यांनी आदिदेव पितामह ब्रह्माकडे आश्रय घेतला.

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठञ्च शङ्करम्। ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। २८.

मग, उशना आणि ज्येष्ठ शंकर रुद्र यांना थांबवून, पितामहाने स्वतःच तारेला अङ्गिरसला दिलं.

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारान्ताराधिपाननाम्। गर्भमुत्सृजसे न त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ।। २८.

तिला गरोदर पाहून, ताऱ्याला, म्हणजे तारकाधिपतीची पत्नी, बृहस्पती म्हणाला, 'तू गर्भ टाकू नकोस.'