वायुपुराणम्

कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्चानृहवानृथुः आर्ष्टिषेणोऽमीढश्च भागान्योन्यस्तथैव च ।। २९.

कपिचे वंशज पुरुकुत्स, सत्य, ऋतु, आर्ष्टिषेण, अमीड, भाग आणि अन्योन्य हे सर्व होते.

कक्षीवश्चैव शिजयस्तथान्ये च महारथाः। रथीतरश्च रुन्दश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ।। २९.

कक्षीवत, शिजय आणि इतर महान रथी, रथीतर, रुंद, विष्णुवृद्ध आणि असे अनेक राजे होते.

क्षात्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषिताङ्गताः । एते राजर्षयः सर्व्वे सिद्धिं सुमहतीङ्गताः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वंशं महात्मनः ।। २९.

हे सर्व क्षत्रिय वंशातील होते आणि तपाने ऋषिसमान झाले; हे सर्व राजर्षी मोठ्या सिद्धीला पोहोचले. आता मी पुढे आयू या महात्म्याच्या वंशाबद्दल सांगतो.

उत्तरार्द्धम् -

उत्तरार्ध—

सूत उवाच ।। पिता सोमस्य वैविप्रा जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः। सोऽति तस्थौ सर्वलोकान्भगवान्त्स्वेन तेजसा ।। २८.

सूतेने सांगितले: सोमाचा पिता वैविप्राचा पुत्र, भगवंत अत्रि ऋषी होता. त्याने आपल्या तेजाने सर्व लोकांचे पालन केले.

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन्। काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः ।। २८.

तो नेहमी कृतीने, मनाने आणि वाणीने शुभ कर्मे करत असे; लाकडी खांब किंवा दगडासारखा उभा राहून, दोन्ही हात वर करून, तो अत्यंत तेजस्वी होता.

सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महत्पुरा। त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ।। २८.

त्याने फार कठीण असे 'महातप' केले होते; असे ऐकले आहे की, ते तीन हजार दिव्य वर्षे चालले.

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्पृहम्। सोमत्वन्तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः ।। २८.

तो उभा राहून, वीर्य वर धरून, डोळा न हलवता, काहीही इच्छा न ठेवता, तिथेच सोम नावाचा बुद्धिमान द्विज जन्माला आला.

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः। सोमः सुस्राव नेत्राभ्यां दश वा द्योतयन् दिशः ।। २८.

त्याच्या पवित्र मनातून सोम वर आला; सोम त्याच्या डोळ्यांतून वाहू लागला आणि दहा दिशांना प्रकाशमान केला.

तं गर्भं विधिनादिष्टा दश देव्यो दधुस्तदा। समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् ।। २८.

त्या वेळी विधीनुसार दहा देवता एकत्र येऊन त्या गर्भाला धारण करू लागल्या, पण त्यांना तो सांभाळता आला नाही.

स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः। यथावभासयंल्लोकाञ्झीतांशुः सर्वभावनः ।। २८.

तेव्हा तो तेजस्वी गर्भ अचानक त्या देवतांपासून आणि दिशांपासून बाहेर पडला, आणि जसा चंद्र आपल्या प्रकाशाने सर्व जग उजळतो, तसा सर्व सृष्टीला तेजाने व्यापू लागला.

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः। ततः स ताभिः शीतांशुर्निपपात वसुन्धराम् ।। २८.

त्या स्त्रियांना तो गर्भ धरता आला नाही, तेव्हा त्यांच्या मदतीने तो चंद्र पृथ्वीवर पडला.

पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः। रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ।। २८.

तो चंद्र खाली पडताना पाहून लोकपितामह ब्रह्मदेवाने, सर्व लोकांचे कल्याण व्हावे म्हणून, त्याला रथावर बसवले.

स हि देवमयो विप्रा धर्म्मार्थी सत्यसङ्गरः। युक्तो वाजिसहस्रेण सितेनेति हि नः श्रुतम् ।। २८.

तो रथ देवांनी बनवलेला आहे, धर्म आणि अर्थ प्राप्त करण्यासाठी, सत्यावर ठाम राहणारा, आणि हजार पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेला आहे, असं आम्ही ऐकलं आहे.

तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रेऽत्रेः परमात्मनि। तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्राः मानसाः सप्त विश्रुताः ।। २८.

तो खाली पडल्यावर, ब्रह्मदेवाचे सात प्रसिद्ध मानसपुत्र देवांनी अत्रींच्या पुत्राचे, म्हणजेच परमात्म्याचे, स्तुती केली.

तत्रैवाङ्गिरसस्तस्य भृगोश्चैवात्मजस्तथा। ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि ।। २८.

तेथे अंगिरस आणि भृगूंचा पुत्र यांनी, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेदातील अनेक ऋचांनी स्तुती केली.

ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः। आप्यायमानं लोकांस्त्रीन् भावयामास सर्व्वशः ।। २८.

तेव्हा त्या तेजस्वी सोमाची स्तुती होत असताना, त्याचे तेज वाढू लागले आणि त्याने तीनही लोकांचा सर्व प्रकारे पोषण केले.

समेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम्। त्रिःसप्तकृत्वो विपुल श्चकाराभिप्रदक्षिणम् ।। २८.

त्या मुख्य रथावर बसून, त्याने समुद्राच्या काठापर्यंत असलेल्या पृथ्वीची एकूण एकवीस वेळा प्रदक्षिणा केली.

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत। ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा संज्वलन्त्युत ।। २८.

त्याच्या तेजाचा जो भाग पृथ्वीवर पोहोचला, त्यातूनच सर्व वनस्पती उत्पन्न झाल्या आणि त्या त्याच्या तेजाने उजळल्या.

ताभिर्धार्यत्ययं लोकान् प्रजाश्चापि चतुर्विधाः। पोष्टा हि भगवान् सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः ।। २८.

त्या वनस्पतींमुळे हे जग आणि चार प्रकारच्या प्रजांचा पोषण होतो; कारण भगवंत सोमच या सृष्टीचा खरा पोषक आहे.

स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैश्च कर्म्मभिः। तपस्तेपे महाभागः पझानां दशतीर्दश ।। २८.

अशा प्रकारे तप, स्तुती आणि कर्मांनी तेज मिळवून, त्या तेजस्वी सोमाने दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.

हिरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत्। विभुस्तासाम्भवेत्सोमः प्रख्यातः स्वेन कर्म्मणा ।। २८.

त्या सुवर्णवर्णाच्या देवता, ज्या आपल्या शक्तीने सृष्टीला धारण करतात, त्यांच्यातच सर्वव्यापी सोम स्वतःच्या कर्तृत्वाने प्रसिद्ध झाला.

ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। बीजौषधिषु विप्राणामपाञ्च द्विजसत्तमाः ।। २८.

नंतर ब्रह्मदेवाने, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या, त्याला बियाणे, वनस्पती, पाणी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांवर राज्य दिले.

सोऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् । लोकानां भावयामास स्वभावात्तपतां वरः ।। २८.

अशा प्रकारे मोठ्या सामर्थ्याने अभिषिक्त होऊन, राजांचा राजा झालेला तो तेजस्वी सोम, आपल्या स्वभावानेच सर्व लोकांचे पोषण करू लागला.

सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः। ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः ।। २८.

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या, ज्यांना मोठे व्रत होते, त्या प्राचेतस दक्षाने सोमाला दिल्या; त्या कन्यांना नक्षत्रे म्हणून ओळखतात.

स तत्प्राप्य महद्राजयं सोमः सोमवतां प्रभुः। समाजज्ञे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् ।। २८.

ते महान राज्य मिळवून, सोम, सोमधारकांचा स्वामी, त्याने हजार शेकडो दक्षिणा असलेला राजसूय यज्ञ केला.

हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्। सदस्यस्तत्र भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः ।। २८.

त्या यज्ञात हिरण्यगर्भ उद्गाता होता, ब्रह्मदेवाने ब्रह्मत्व प्राप्त केले, आणि भगवान हरि नारायण सत्रातील प्रमुख होते, त्यांच्यासोबत सनत्कुमार व इतर श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी होते.

दक्षिणामददत्सोमस्त्रील्लोँकानिति नः श्रुतम्। तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः ।। २८.

सोमाने दक्षिणेकडील दान, म्हणजेच हे तिन्ही लोक, ब्रह्मर्षींच्या प्रमुखांना आणि सभासदांना दिले, असं आम्ही ऐकलं आहे, हे द्विजांनो.

तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभावसुः। कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे ।। २८.

सिनी, कुहू, वपु, पुष्टी, प्रभा, वसु, कीर्ती, धृती आणि लक्ष्मी या नऊ देव्या त्याची सेवा करत होत्या.