वायुपुराणम्

स्वरित्युक्तं तृतीयोऽन्यो भाव्यो लोकस्तदाभवत्। भाव्य इत्येष धातुर्वै भाव्ये काले विभाव्यते ।। ३.

तिसऱ्या लोकाला 'स्वः' असे म्हटले गेले; त्यामुळे 'भव्य' नावाचा लोक निर्माण झाला. 'भू' हा धातू भविष्यातील गोष्टींसाठी वापरला जातो.

भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम्। दिवं स्मृतं तथा भाव्यं त्रैलोक्यस्यैष संग्रहः ।। ३.

ही पृथ्वी 'भूः', आकाश 'भुवः' आणि स्वर्ग 'भव्य' म्हणून ओळखले जातात; हेच तीन लोकांचे संक्षिप्त स्वरूप आहे.

त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयोऽभवन्। नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः ।। ३.

तीनही लोकांशी संबंधित या उच्चारांनी तीन व्याहृती निर्माण झाल्या; 'नाथ' हा धातू रक्षण करण्यासाठी वापरला जातो, असे धातू जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहे.

यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तदा। लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्रा द्विजैः स्मृताः ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान या तीन लोकांचे जे स्वामी आहेत, त्यांना द्विजांनी 'इंद्र' असे म्हटले आहे.

प्रधानभूता देवेन्द्रा गुण भूतास्तथैव च। मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि ।। ३.

देवतांमध्ये मुख्य म्हणजे इंद्र, आणि गुणांनी युक्त असणारे इतरही आहेत; प्रत्येक मन्वंतरात यज्ञाचा भाग मिळवणारे देव असेच असतात.

यक्षगन्धर्वरक्षांसि पिशाचोरगदानवाः। महिमानः स्मृता ह्येते देवन्द्राणान्तु सर्वशः ।। ३.

यक्ष, गंधर्व, राक्षस, पिशाच्च, सर्प आणि दानव—हे सर्व देवेंद्रांच्या सामर्थ्याचे रूप मानले जातात.

देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते । रक्षन्तीमाः प्रजाः सर्वा धर्मेणेह सुरोत्तमाः ।। ३.

देवतांचे इंद्र हेच गुरु, नाथ, राजा आणि पितर आहेत; हे उत्तम देव सर्व प्रजांचे धर्माने रक्षण करतात.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः। सप्तर्षीन् सम्प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं ये दिवि स्थिताः ।। ३.

देवतांच्या इंद्रांचे हे गुण थोडक्यात सांगितले. आता स्वर्गात असलेल्या सात ऋषींबद्दल मी सांगतो.

गाधिजः कौशिको धीमान् विश्वामित्रो महातपाः। भार्गवो जमदग्निश्च ऊरुपुत्रः प्रतापवान् ।। ३.

गाधीपुत्र, बुद्धिमान कौशिक, महान तपस्वी विश्वामित्र, भार्गव जमदग्नी आणि पराक्रमी ऊरुपुत्र—

बृहस्पतिसुतश्चापि भारद्वाजो महातपाः। औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्छरद्वान्नाम धार्मिकः ।। ३.

बृहस्पतीचा पुत्र, भरद्वाज हा मोठा तपस्वी; औतथ्य, गौतम हा विद्वान, आणि शरद्वान हा धर्मशील म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

स्वायम्भुवोऽत्रिर्भगवान् ब्रह्मको शस्तु पञ्चमः। षष्ठो वासिष्ठपुत्रस्तु वसुमान् लोकविश्रुतः ।। ३.

स्वायंभुव, पूज्य अत्रि, ब्रह्मक हे पाचवे; सहावे वसिष्ठपुत्र वसुमान, जो सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वत्सारः काश्यपश्चैव सप्तैते साधुसम्मताः। एते सप्तर्षयः सिद्धा वर्त्तन्ते साम्प्रतेऽन्तरे ।। ३.

वत्सर आणि कश्यप हे दोघे, असे हे सातजण सज्जन म्हणून मानले जातात; हे सात ऋषी सिद्ध असून सध्याच्या काळात आहेत.

इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च। नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभ उद्दिष्ट एव च ।। ३.

इक्ष्वाकू, नाभाग, धृष्ट आणि शर्याति; प्रसिद्ध नरीष्यंत, नाभ आणि उद्दिष्ट हे देखील आहेत.

करुषश्च पृषध्रश्च वसुमान्नवमः स्मृतः। मनोर्वैवस्तस्यैते नव पुत्राः प्रकीर्त्तिताः । कीर्त्तिता वै मया ह्येते सप्तमञ्चैतदन्तरम् ।। ३.

करुष आणि पृषध्र, आणि वसुमान नववा म्हणून ओळखला जातो; हे सर्व मनु वैवस्वताचे नऊ पुत्र सांगितले आहेत. मी हे सर्व सांगितले आणि हे सातवे मन्वंतर आहे.

इत्येष वै मया पादो द्वितीयः कथितो द्विजाः। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ३.

माझ्याकडून हा दुसरा विभाग सविस्तर आणि क्रमाने सांगितला आहे, हे द्विजजनहो; आता मी अजून काय सांगू?

श्रुत्वा पादं द्वितीयन्तु क्रान्तं सूतेन धीमता। अतस्तृतीयं पप्रच्छ पादं वै शांशपायनः ।। ४.

धीर सुताने दुसरा विभाग ऐकून झाल्यावर, शौनकाने तिसऱ्या विभागाबद्दल विचारणा केली.

पाद क्रान्तो द्वितीयोऽयमनु षङ्गेण यस्त्वया। तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्वातं प्रकीर्त्तय। एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। ४.

तुम्ही दुसरा विभाग क्रमाने सांगितला आहे; आता तिसरा विभाग सविस्तर आणि उपोद्घातासह सांगा. असे म्हटल्यावर सुताने अंतःकरणात आनंदाने बोलायला सुरुवात केली.

कीर्त्तयिष्ये तृतीयञ्च सोपोद्वातं सविस्तरम्। पादं समुदयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत ।। ४.

मी तिसरा विभाग उपोद्घातासह आणि सविस्तर सांगणार आहे; हे विप्रांनो, सृष्टीची सुरुवात मी सांगतो, नीट ऐका.

मनोर्वैवस्वतस्येमं साम्प्रतस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं श्रृणुत द्विजाः ।। ४.

मनु वैवस्वत या महान आत्म्याच्या सध्याच्या काळातील सृष्टी मी सविस्तर आणि क्रमाने सांगतो, हे द्विजजनहो, ऐका.

चतुर्युगैकसप्तत्या सङ्ख्यातः पूर्वमेव तु। सह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैः सह ।। ४.

पूर्वी, एकोणसत्तर चतुर्युगांची गणना सांगितली आहे, देव, ऋषी आणि दानवांसह.

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतगणैस्तथा। मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह ।। ४.

पितर, गंधर्व, यक्ष, तसेच राक्षस, भूते, माणसे, जनावरे, पक्षी आणि स्थावर यांच्यासह.

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुविस्तरम् । वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते ।। ४.

मनुच्या सुरुवातीपासून भविष्यातील शेवटपर्यंत, अनेक सविस्तर कथांसह, मी वैवस्वत सृष्टी सांगणार आहे, विवस्वानास वंदन करून.

आद्ये मन्वन्तरेऽतीताः सर्गाः प्रावर्त्तकाश्च ये। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं सप्तासन् ये महर्षयः। चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः ।। ४.

पहिल्या मन्वंतरात जे सृष्टीचे प्रकार झाले आणि जे सुरू झाले; स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी जे सात महर्षी होते; चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर आणि पुन्हा वैवस्वताच्या आगमनाच्या वेळी.

दक्षस्य च ऋषीणाञ्च भृग्वादीनां महौजसाम्। शापान्महेश्वरस्यासीत् प्रादुर्भावो महात्मनाम् ।। ४.

दक्ष आणि ऋषी, भृगु वगैरे महाशक्तिशाली यांच्यावर महेश्वराच्या शापामुळे या महान आत्म्यांचा प्रादुर्भाव झाला.

भूयः सप्तर्षयस्ते च उत्पन्नाः सप्त मानसाः। पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयम्भुवा ।। ४.

पुन्हा तेच सात ऋषी जन्मले, सात मनःपुत्र, आणि स्वयंभुवाने स्वतः त्यांना पुत्रपद दिले.

प्रजासन्तानकृद्भिस्तैरुत्पद्यद्भिर्महात्मभिः। पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् ।। ४.

त्या महान आत्म्यांनी, जे प्रजोत्पत्ती करणारे होते, त्यांच्या जन्माने सृष्टी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे आणि योग्य क्रमाने सुरू झाली.

तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्। समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः ।। ४.

शुद्ध ज्ञान आणि कर्म असलेल्या त्यांच्या संतती मी संक्षिप्त आणि सविस्तर, योग्य क्रमाने सांगणार आहे.

येषामन्वयसम्भूतैर्लोकोऽयं सचराचरः। पुनः स पूरितः सर्गो ग्रह नक्षत्रमण्डितः ।। ४.

ज्यांच्या वंशातून जन्मलेले हे चराचर जग पुन्हा भरून गेले, आणि सृष्टी ग्रह-नक्षत्रांनी सुशोभित झाली.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनीनां संशयोऽभवत् । ततस्तं संशयाविष्टाः सूतं संशयनिश्चये। सत्कृत्य परिपप्रच्छुर्मुनयः शंसितव्रताः ।। ४.

ही वचने ऐकून त्या ऋषींना शंका वाटली; मग त्या शंकेने ग्रासलेले, व्रतस्थ ऋषी आदराने सुताला, जो शंका दूर करतो, त्याला विचारू लागले.