वायुपुराणम्

एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्। अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहृत्य यजने धिया। धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ।। २९.

असे विचारल्यावर, त्याने अर्थपूर्ण असे उत्तर दिले: जो धर्माची इच्छा ठेवून अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने यज्ञ करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही.

धर्म्मं चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकानां दम्भकारणात् ।। २९.

हा धर्म सांगून, पापी आणि नीच मनाचा मनुष्य लोकांना दाखवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः ।। २९.

तो मनापासून मोठ्या लोभाने, तिव्र जप करून, वासना आणि मोहाने भरून, शेवटी शुद्धीच्या हेतूने दान देतो.

तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्म्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।। २९.

अशा दुष्ट आणि हिंसक माणसाने दिलेली दाने निष्फळ ठरतात.

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह। सक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। २९.

मोहाने मिळवलेला धन अशुद्ध कर्मांनी वापरून, तो जो दान किंवा यज्ञ करतो, त्याचे दान टिकत नाही.

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे सम्प्रतिपादनम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च ।। २९.

पण जो योग्य मार्गाने मिळवलेली संपत्ती तीर्थस्थळी देतो, स्वतःच्या इच्छेचा विचार न करता यज्ञ करतो आणि दान देतो—

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम्। दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति ।। २९.

तो दानाचे फळ मिळवतो आणि ते दान त्याला सुख देते; दानाने तो भोग मिळवतो आणि सत्याने स्वर्गात जातो.

तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेष्वानन्त्यमश्नुते ।। २९.

जो उत्तम तप करतो, तो सर्व लोकांना आधार देतो; असा तेजस्वी पुरुष जगात अनंतपणा प्राप्त करतो.

दानाच्छ्रेयांस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्रेयस्तथा तपः। संन्यासस्तपसः श्रेयांस्तस्माज्ज्ञानं गुरुः स्मृतम् ।। २९.

दानापेक्षा यज्ञ श्रेष्ठ, यज्ञापेक्षा तप श्रेष्ठ, तपापेक्षा संन्यास श्रेष्ठ आणि संन्यासापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ असे ज्ञानी लोक सांगतात.

श्रृयन्ते हि तपःसिद्धाः क्षात्रोपेता द्विजातयः। विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः ।। २९.

राजवंशात जन्मलेले आणि तपाने सिद्ध झालेले द्विज लोक ऐकायला मिळतात—विश्वामित्र राजा, मांधाता, संकृति आणि कपि.

कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्चानृहवानृथुः आर्ष्टिषेणोऽमीढश्च भागान्योन्यस्तथैव च ।। २९.

कपिचे वंशज पुरुकुत्स, सत्य, ऋतु, आर्ष्टिषेण, अमीड, भाग आणि अन्योन्य हे सर्व होते.

कक्षीवश्चैव शिजयस्तथान्ये च महारथाः। रथीतरश्च रुन्दश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ।। २९.

कक्षीवत, शिजय आणि इतर महान रथी, रथीतर, रुंद, विष्णुवृद्ध आणि असे अनेक राजे होते.

क्षात्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषिताङ्गताः । एते राजर्षयः सर्व्वे सिद्धिं सुमहतीङ्गताः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वंशं महात्मनः ।। २९.

हे सर्व क्षत्रिय वंशातील होते आणि तपाने ऋषिसमान झाले; हे सर्व राजर्षी मोठ्या सिद्धीला पोहोचले. आता मी पुढे आयू या महात्म्याच्या वंशाबद्दल सांगतो.

उत्तरार्द्धम् -

उत्तरार्ध—

सूत उवाच ।। पिता सोमस्य वैविप्रा जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः। सोऽति तस्थौ सर्वलोकान्भगवान्त्स्वेन तेजसा ।। २८.

सूतेने सांगितले: सोमाचा पिता वैविप्राचा पुत्र, भगवंत अत्रि ऋषी होता. त्याने आपल्या तेजाने सर्व लोकांचे पालन केले.

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन्। काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः ।। २८.

तो नेहमी कृतीने, मनाने आणि वाणीने शुभ कर्मे करत असे; लाकडी खांब किंवा दगडासारखा उभा राहून, दोन्ही हात वर करून, तो अत्यंत तेजस्वी होता.

सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महत्पुरा। त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ।। २८.

त्याने फार कठीण असे 'महातप' केले होते; असे ऐकले आहे की, ते तीन हजार दिव्य वर्षे चालले.

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्पृहम्। सोमत्वन्तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः ।। २८.

तो उभा राहून, वीर्य वर धरून, डोळा न हलवता, काहीही इच्छा न ठेवता, तिथेच सोम नावाचा बुद्धिमान द्विज जन्माला आला.

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः। सोमः सुस्राव नेत्राभ्यां दश वा द्योतयन् दिशः ।। २८.

त्याच्या पवित्र मनातून सोम वर आला; सोम त्याच्या डोळ्यांतून वाहू लागला आणि दहा दिशांना प्रकाशमान केला.

तं गर्भं विधिनादिष्टा दश देव्यो दधुस्तदा। समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् ।। २८.

त्या वेळी विधीनुसार दहा देवता एकत्र येऊन त्या गर्भाला धारण करू लागल्या, पण त्यांना तो सांभाळता आला नाही.

स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः। यथावभासयंल्लोकाञ्झीतांशुः सर्वभावनः ।। २८.

तेव्हा तो तेजस्वी गर्भ अचानक त्या देवतांपासून आणि दिशांपासून बाहेर पडला, आणि जसा चंद्र आपल्या प्रकाशाने सर्व जग उजळतो, तसा सर्व सृष्टीला तेजाने व्यापू लागला.

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः। ततः स ताभिः शीतांशुर्निपपात वसुन्धराम् ।। २८.

त्या स्त्रियांना तो गर्भ धरता आला नाही, तेव्हा त्यांच्या मदतीने तो चंद्र पृथ्वीवर पडला.

पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः। रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ।। २८.

तो चंद्र खाली पडताना पाहून लोकपितामह ब्रह्मदेवाने, सर्व लोकांचे कल्याण व्हावे म्हणून, त्याला रथावर बसवले.

स हि देवमयो विप्रा धर्म्मार्थी सत्यसङ्गरः। युक्तो वाजिसहस्रेण सितेनेति हि नः श्रुतम् ।। २८.

तो रथ देवांनी बनवलेला आहे, धर्म आणि अर्थ प्राप्त करण्यासाठी, सत्यावर ठाम राहणारा, आणि हजार पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेला आहे, असं आम्ही ऐकलं आहे.

तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रेऽत्रेः परमात्मनि। तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्राः मानसाः सप्त विश्रुताः ।। २८.

तो खाली पडल्यावर, ब्रह्मदेवाचे सात प्रसिद्ध मानसपुत्र देवांनी अत्रींच्या पुत्राचे, म्हणजेच परमात्म्याचे, स्तुती केली.

तत्रैवाङ्गिरसस्तस्य भृगोश्चैवात्मजस्तथा। ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि ।। २८.

तेथे अंगिरस आणि भृगूंचा पुत्र यांनी, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेदातील अनेक ऋचांनी स्तुती केली.

ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः। आप्यायमानं लोकांस्त्रीन् भावयामास सर्व्वशः ।। २८.

तेव्हा त्या तेजस्वी सोमाची स्तुती होत असताना, त्याचे तेज वाढू लागले आणि त्याने तीनही लोकांचा सर्व प्रकारे पोषण केले.

समेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम्। त्रिःसप्तकृत्वो विपुल श्चकाराभिप्रदक्षिणम् ।। २८.

त्या मुख्य रथावर बसून, त्याने समुद्राच्या काठापर्यंत असलेल्या पृथ्वीची एकूण एकवीस वेळा प्रदक्षिणा केली.

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत। ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा संज्वलन्त्युत ।। २८.

त्याच्या तेजाचा जो भाग पृथ्वीवर पोहोचला, त्यातूनच सर्व वनस्पती उत्पन्न झाल्या आणि त्या त्याच्या तेजाने उजळल्या.