वायुपुराणम्

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनः शेफोऽग्रजः स्मृतः। मधुच्छन्दो नयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ ।। २९.

विश्वामित्राच्या मुलांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला जातो. मधुच्छंद, नय, कृतदेव आणि ध्रुवाष्टक ही नावेही सांगितली आहेत.

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै। तेषां गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम् ।। २९.

कच्छप आणि पूरण हे देखील विश्वामित्राचेच पुत्र होते. या सर्वांपासून त्या महान कौशिकांच्या अनेक कुळी निर्माण झाल्या.

पार्थिवा देवराताश्च याज्ञवल्क्या समर्षणाः । उदुम्बरा उदुम्लानास्तारका यममुञ्चताः ।। २९.

त्यामध्ये पार्थिव, देवरात, याज्ञवल्क्य, समर्षण, उदुम्बर, उदुम्ल, तारक आणि यमाने मुक्त केलेले असे अनेक वंश आहेत.

लोहिण्यो रेणवश्चैव तथा कारीषवः स्मृताः। बभ्रवः पाणिनश्चैव ध्यावजप्यास्तथैव च ।। २९.

लोहीण्य, रेणव, तसेच कारीष हे स्मरणात आहेत. बभ्रु, पाणिन आणि ध्यान-जप करणारे असेही वंश आहेत.

शालावत्या हिरण्याक्षाः स्यङ्कृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः ।। २९.

शालावतीपासून हिरण्याक्ष, स्यंकृत आणि गालव हे वंश निर्माण झाले. तसेच देवल, यमदूत, शालंकायन आणि बाष्कल हेही वंश आहेत.

ददाति बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः। ऋष्यन्तरविवाङ्यास्ते बहवः शौशिकाः स्मृताः ।। २९.

ददाति, बादर आणि इतरही बरेच जण हे बुद्धिमान विश्वामित्राचे वंशज आहेत. इतर ऋषींपासून जन्मलेले अनेक शौशिक म्हणून ओळखले जातात.

कौशिकासोश्रुमाश्चैव तथान्ये सैधवायनाः। पौरोरवस्य पुण्यस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य तु ।। २९.

कौशिक, ओश्रुम आणि सैधवायन हे सर्व पुण्यवान कौशिक ऋषीचेच वंशज आहेत.

दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो यो हि प्रोक्तो जह्नुगणोमया ।। २९.

दृढद्वतीचा पुत्र, तसेच विश्वामित्रापासून अष्टक आणि अष्टकाचा पुत्र, जो जह्नु वंशात सांगितला आहे, हे सर्वही आहेत.

ऋषय ऊचुः ।। किं लक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः ।। २९.

ऋषी म्हणाले: कोणत्या गुणामुळे, धर्मामुळे, तपामुळे किंवा विद्या मिळवून विश्वामित्रासारख्या राजांनी ब्राह्मणत्व कसे प्राप्त केले?

येन योनाभिधा नेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसा दानतस्तथा ।। २९.

कशामुळे किंवा कोणत्या वंशामुळे क्षत्रियांना ब्राह्मणत्व मिळाले? मला तप किंवा दान यामुळे काय फरक पडतो, हे जाणून घ्यायचे आहे.

एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्। अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहृत्य यजने धिया। धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ।। २९.

असे विचारल्यावर, त्याने अर्थपूर्ण असे उत्तर दिले: जो धर्माची इच्छा ठेवून अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने यज्ञ करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही.

धर्म्मं चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकानां दम्भकारणात् ।। २९.

हा धर्म सांगून, पापी आणि नीच मनाचा मनुष्य लोकांना दाखवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः ।। २९.

तो मनापासून मोठ्या लोभाने, तिव्र जप करून, वासना आणि मोहाने भरून, शेवटी शुद्धीच्या हेतूने दान देतो.

तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्म्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।। २९.

अशा दुष्ट आणि हिंसक माणसाने दिलेली दाने निष्फळ ठरतात.

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह। सक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। २९.

मोहाने मिळवलेला धन अशुद्ध कर्मांनी वापरून, तो जो दान किंवा यज्ञ करतो, त्याचे दान टिकत नाही.

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे सम्प्रतिपादनम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च ।। २९.

पण जो योग्य मार्गाने मिळवलेली संपत्ती तीर्थस्थळी देतो, स्वतःच्या इच्छेचा विचार न करता यज्ञ करतो आणि दान देतो—

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम्। दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति ।। २९.

तो दानाचे फळ मिळवतो आणि ते दान त्याला सुख देते; दानाने तो भोग मिळवतो आणि सत्याने स्वर्गात जातो.

तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेष्वानन्त्यमश्नुते ।। २९.

जो उत्तम तप करतो, तो सर्व लोकांना आधार देतो; असा तेजस्वी पुरुष जगात अनंतपणा प्राप्त करतो.

दानाच्छ्रेयांस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्रेयस्तथा तपः। संन्यासस्तपसः श्रेयांस्तस्माज्ज्ञानं गुरुः स्मृतम् ।। २९.

दानापेक्षा यज्ञ श्रेष्ठ, यज्ञापेक्षा तप श्रेष्ठ, तपापेक्षा संन्यास श्रेष्ठ आणि संन्यासापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ असे ज्ञानी लोक सांगतात.

श्रृयन्ते हि तपःसिद्धाः क्षात्रोपेता द्विजातयः। विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः ।। २९.

राजवंशात जन्मलेले आणि तपाने सिद्ध झालेले द्विज लोक ऐकायला मिळतात—विश्वामित्र राजा, मांधाता, संकृति आणि कपि.

कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्चानृहवानृथुः आर्ष्टिषेणोऽमीढश्च भागान्योन्यस्तथैव च ।। २९.

कपिचे वंशज पुरुकुत्स, सत्य, ऋतु, आर्ष्टिषेण, अमीड, भाग आणि अन्योन्य हे सर्व होते.

कक्षीवश्चैव शिजयस्तथान्ये च महारथाः। रथीतरश्च रुन्दश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ।। २९.

कक्षीवत, शिजय आणि इतर महान रथी, रथीतर, रुंद, विष्णुवृद्ध आणि असे अनेक राजे होते.

क्षात्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषिताङ्गताः । एते राजर्षयः सर्व्वे सिद्धिं सुमहतीङ्गताः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वंशं महात्मनः ।। २९.

हे सर्व क्षत्रिय वंशातील होते आणि तपाने ऋषिसमान झाले; हे सर्व राजर्षी मोठ्या सिद्धीला पोहोचले. आता मी पुढे आयू या महात्म्याच्या वंशाबद्दल सांगतो.

उत्तरार्द्धम् -

उत्तरार्ध—

सूत उवाच ।। पिता सोमस्य वैविप्रा जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः। सोऽति तस्थौ सर्वलोकान्भगवान्त्स्वेन तेजसा ।। २८.

सूतेने सांगितले: सोमाचा पिता वैविप्राचा पुत्र, भगवंत अत्रि ऋषी होता. त्याने आपल्या तेजाने सर्व लोकांचे पालन केले.

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन्। काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः ।। २८.

तो नेहमी कृतीने, मनाने आणि वाणीने शुभ कर्मे करत असे; लाकडी खांब किंवा दगडासारखा उभा राहून, दोन्ही हात वर करून, तो अत्यंत तेजस्वी होता.

सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महत्पुरा। त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ।। २८.

त्याने फार कठीण असे 'महातप' केले होते; असे ऐकले आहे की, ते तीन हजार दिव्य वर्षे चालले.

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्पृहम्। सोमत्वन्तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः ।। २८.

तो उभा राहून, वीर्य वर धरून, डोळा न हलवता, काहीही इच्छा न ठेवता, तिथेच सोम नावाचा बुद्धिमान द्विज जन्माला आला.

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः। सोमः सुस्राव नेत्राभ्यां दश वा द्योतयन् दिशः ।। २८.

त्याच्या पवित्र मनातून सोम वर आला; सोम त्याच्या डोळ्यांतून वाहू लागला आणि दहा दिशांना प्रकाशमान केला.