वायुपुराणम्

तस्मात् सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्। तपस्यभिरतन्दान्तं जमदग्निः शमात्मकम् ।। २९.

म्हणून सत्यवतीने तपात रमणारा, संयमी, शांत स्वभावाचा भृगुवंशीय जमदग्नी या पुत्राला जन्म दिला.

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा। यमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।। २९.

पूर्वी भृगुवंशात, रौद्र आणि वैष्णव या दोन चारूंच्या बदलामुळे, वैष्णव अग्नीतून जमदग्नी जन्माला आला.

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः। प्राप्य ब्रह्मर्षिसहितो (सविता) जगाम ब्रह्मणावृतः ।। २९.

गाधी, कुशिकाचा पुत्र, विश्वामित्र या वारसाला प्राप्त करून, ब्रह्मर्षींसह ब्राह्मणांच्या वेढ्यात निघून गेला.

सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा। कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी ।। २९.

ती पुण्यवती सत्यवती, नेहमी सत्य आणि धर्माला वाहिलेली, पुढे कौशिकी या नावाने प्रसिद्ध झाली आणि ही महान नदी सुरू झाली.

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा। इक्ष्वाकुवंशे त्वभवत्सुवेणुर्नाम पार्थिवः ।। २९.

कौशिकी ही खूप प्रसिद्ध आणि पवित्र नदी दूरदूरपर्यंत पसरली. इक्ष्वाकू वंशात सुवेणु नावाचा एक राजा झाला.

तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका। रेणु कायान्तु कामल्यां तपोधृतिसमन्वितः। आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।। २९.

त्या राजाची भाग्यवती कन्या रेणुका, जिला कामली असेही म्हणत, तिच्या पोटी तपस्विनी आणि धैर्यशील कामली पासून ऋचीकेने जमदग्नी या अत्यंत पराक्रमी पुत्राला जन्म दिला.

सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्। रामं क्षत्रिय हन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ।। २९.

तो सर्व विद्या जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, धनुर्विद्येचा पूर्ण जाणकार, क्षत्रियांचा संहार करणारा, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी राम होता.

और्व्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः। जमदग्निस्ततो वीर्य्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः। मध्यमश्च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ।। २९.

अशा प्रकारे और्व ऋषींचा पुत्र ऋचीक आणि सत्यवती यांच्या पोटी महान मनाचा जमदग्नी, जो ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ होता, तो जन्माला आला. शुनःशेफ हा मधला आणि शुनःपुच्छ हा धाकटा मुलगा होता.

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद्वंशवर्द्धनः ।। २९.

विश्वामित्र हा धर्मात्मा आणि विश्वरथ नावाने ओळखला जाणारा, भृगूंच्या कृपेने कौशिक वंश वाढवणारा म्हणून जन्माला आला.

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफोऽभवन्मुनिः। हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियुतः सवै। देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततोऽभवत् ।। २९.

विश्वामित्राचा मुलगा शुनःशेफ हा एक ऋषी झाला. हरिश्चंद्राच्या यज्ञात त्याला पशू म्हणून बांधण्यात आले होते. देवांनी त्याला दिल्यामुळे तो देवरात या नावाने ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनः शेफोऽग्रजः स्मृतः। मधुच्छन्दो नयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ ।। २९.

विश्वामित्राच्या मुलांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला जातो. मधुच्छंद, नय, कृतदेव आणि ध्रुवाष्टक ही नावेही सांगितली आहेत.

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै। तेषां गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम् ।। २९.

कच्छप आणि पूरण हे देखील विश्वामित्राचेच पुत्र होते. या सर्वांपासून त्या महान कौशिकांच्या अनेक कुळी निर्माण झाल्या.

पार्थिवा देवराताश्च याज्ञवल्क्या समर्षणाः । उदुम्बरा उदुम्लानास्तारका यममुञ्चताः ।। २९.

त्यामध्ये पार्थिव, देवरात, याज्ञवल्क्य, समर्षण, उदुम्बर, उदुम्ल, तारक आणि यमाने मुक्त केलेले असे अनेक वंश आहेत.

लोहिण्यो रेणवश्चैव तथा कारीषवः स्मृताः। बभ्रवः पाणिनश्चैव ध्यावजप्यास्तथैव च ।। २९.

लोहीण्य, रेणव, तसेच कारीष हे स्मरणात आहेत. बभ्रु, पाणिन आणि ध्यान-जप करणारे असेही वंश आहेत.

शालावत्या हिरण्याक्षाः स्यङ्कृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः ।। २९.

शालावतीपासून हिरण्याक्ष, स्यंकृत आणि गालव हे वंश निर्माण झाले. तसेच देवल, यमदूत, शालंकायन आणि बाष्कल हेही वंश आहेत.

ददाति बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः। ऋष्यन्तरविवाङ्यास्ते बहवः शौशिकाः स्मृताः ।। २९.

ददाति, बादर आणि इतरही बरेच जण हे बुद्धिमान विश्वामित्राचे वंशज आहेत. इतर ऋषींपासून जन्मलेले अनेक शौशिक म्हणून ओळखले जातात.

कौशिकासोश्रुमाश्चैव तथान्ये सैधवायनाः। पौरोरवस्य पुण्यस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य तु ।। २९.

कौशिक, ओश्रुम आणि सैधवायन हे सर्व पुण्यवान कौशिक ऋषीचेच वंशज आहेत.

दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो यो हि प्रोक्तो जह्नुगणोमया ।। २९.

दृढद्वतीचा पुत्र, तसेच विश्वामित्रापासून अष्टक आणि अष्टकाचा पुत्र, जो जह्नु वंशात सांगितला आहे, हे सर्वही आहेत.

ऋषय ऊचुः ।। किं लक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः ।। २९.

ऋषी म्हणाले: कोणत्या गुणामुळे, धर्मामुळे, तपामुळे किंवा विद्या मिळवून विश्वामित्रासारख्या राजांनी ब्राह्मणत्व कसे प्राप्त केले?

येन योनाभिधा नेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसा दानतस्तथा ।। २९.

कशामुळे किंवा कोणत्या वंशामुळे क्षत्रियांना ब्राह्मणत्व मिळाले? मला तप किंवा दान यामुळे काय फरक पडतो, हे जाणून घ्यायचे आहे.

एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्। अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहृत्य यजने धिया। धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ।। २९.

असे विचारल्यावर, त्याने अर्थपूर्ण असे उत्तर दिले: जो धर्माची इच्छा ठेवून अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने यज्ञ करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही.

धर्म्मं चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः। ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकानां दम्भकारणात् ।। २९.

हा धर्म सांगून, पापी आणि नीच मनाचा मनुष्य लोकांना दाखवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः ।। २९.

तो मनापासून मोठ्या लोभाने, तिव्र जप करून, वासना आणि मोहाने भरून, शेवटी शुद्धीच्या हेतूने दान देतो.

तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्म्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।। २९.

अशा दुष्ट आणि हिंसक माणसाने दिलेली दाने निष्फळ ठरतात.

एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह। सक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। २९.

मोहाने मिळवलेला धन अशुद्ध कर्मांनी वापरून, तो जो दान किंवा यज्ञ करतो, त्याचे दान टिकत नाही.

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे सम्प्रतिपादनम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च ।। २९.

पण जो योग्य मार्गाने मिळवलेली संपत्ती तीर्थस्थळी देतो, स्वतःच्या इच्छेचा विचार न करता यज्ञ करतो आणि दान देतो—

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम्। दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति ।। २९.

तो दानाचे फळ मिळवतो आणि ते दान त्याला सुख देते; दानाने तो भोग मिळवतो आणि सत्याने स्वर्गात जातो.

तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेष्वानन्त्यमश्नुते ।। २९.

जो उत्तम तप करतो, तो सर्व लोकांना आधार देतो; असा तेजस्वी पुरुष जगात अनंतपणा प्राप्त करतो.

दानाच्छ्रेयांस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्रेयस्तथा तपः। संन्यासस्तपसः श्रेयांस्तस्माज्ज्ञानं गुरुः स्मृतम् ।। २९.

दानापेक्षा यज्ञ श्रेष्ठ, यज्ञापेक्षा तप श्रेष्ठ, तपापेक्षा संन्यास श्रेष्ठ आणि संन्यासापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ असे ज्ञानी लोक सांगतात.