वायुपुराणम्

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्। धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना ।। २९.

नंतर सत्यवतीने तेजस्वी आणि भयंकर असा, क्षत्रियांचा नाश करणारा पुत्र गर्भात धारण केला.

तमृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यनुमृश्य च। तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्य्यां वरवर्णिनीम् ।। २९.

हे पाहून आणि योगाने जाणून, श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋचीकाने आपल्या सुंदर पत्नीला सांगितले.

मातुः सिद्ध्यति ते भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना। जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुणः ।। २९.

भद्रे, तुझ्या आईने चारु बदलल्यामुळे, तुझा मुलगा क्रूर कृत्ये करणारा आणि अत्यंत भयंकर जन्माला येईल.

माता जनिष्यते वापि तथाभूतं तपोधनम् । विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ।। २९.

पण तुझ्या आईला तपशक्तीने युक्त असा पुत्र होईल; कारण मी माझे सर्व तप त्या हेतूने अर्पण केले आहे.

एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा। प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत्। ब्राह्मणापसदस्त्वन्य इत्युक्तो मुनिरब्रवीत् ।। २९.

पतीने असे सांगितल्यावर, पुण्यवती सत्यवतीने विनंती केली — 'माझा मुलगा असा होऊ नये; दुसरा, ब्राह्मण नसलेला, तसा असो.' तेव्हा ऋषी म्हणाले:

नैष सङ्कल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया । उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ।। २९.

भद्रे, हे माझ्या किंवा तुझ्या इच्छेने घडले नाही; पण आई-वडिलांच्या कृतीमुळे तुझा मुलगा उग्रकर्मी होईल.

पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम्। इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम् ।। २९.

पुन्हा सत्यवती म्हणाली — 'मुनी, तुला इच्छा असेल तर तू जगही निर्माण करू शकतोस, मग एक मुलगा निर्माण करणे काय कठीण?''

शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि। काममेवंविधः पुत्रो मम स्यात्तु वद प्रभो ।। २९.

'स्वामी, मला शांत, सरळ स्वभावाचा पुत्र द्यावा; प्रभो, अशीच तुझी इच्छा असेल तर तो माझा पुत्र होवो.'

मय्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेव द्विजोत्तम। ततः प्रसादमकरोत् स तस्यास्तपसो बलात् ।। २९.

हे शक्य नाही, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तुझ्या बाबतीत मी काही बदल करू शकत नाही; तरीही, तुझ्या तपशक्तीमुळे त्याने तिला वर दिला.

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि। त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ।। २९.

'सुंदरि, माझ्यासाठी पुत्र आणि नातवामध्ये काही फरक नाही; तू जसे म्हटलेस तसेच होईल, भद्रे.'

तस्मात् सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्। तपस्यभिरतन्दान्तं जमदग्निः शमात्मकम् ।। २९.

म्हणून सत्यवतीने तपात रमणारा, संयमी, शांत स्वभावाचा भृगुवंशीय जमदग्नी या पुत्राला जन्म दिला.

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा। यमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।। २९.

पूर्वी भृगुवंशात, रौद्र आणि वैष्णव या दोन चारूंच्या बदलामुळे, वैष्णव अग्नीतून जमदग्नी जन्माला आला.

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः। प्राप्य ब्रह्मर्षिसहितो (सविता) जगाम ब्रह्मणावृतः ।। २९.

गाधी, कुशिकाचा पुत्र, विश्वामित्र या वारसाला प्राप्त करून, ब्रह्मर्षींसह ब्राह्मणांच्या वेढ्यात निघून गेला.

सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा। कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी ।। २९.

ती पुण्यवती सत्यवती, नेहमी सत्य आणि धर्माला वाहिलेली, पुढे कौशिकी या नावाने प्रसिद्ध झाली आणि ही महान नदी सुरू झाली.

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा। इक्ष्वाकुवंशे त्वभवत्सुवेणुर्नाम पार्थिवः ।। २९.

कौशिकी ही खूप प्रसिद्ध आणि पवित्र नदी दूरदूरपर्यंत पसरली. इक्ष्वाकू वंशात सुवेणु नावाचा एक राजा झाला.

तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका। रेणु कायान्तु कामल्यां तपोधृतिसमन्वितः। आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।। २९.

त्या राजाची भाग्यवती कन्या रेणुका, जिला कामली असेही म्हणत, तिच्या पोटी तपस्विनी आणि धैर्यशील कामली पासून ऋचीकेने जमदग्नी या अत्यंत पराक्रमी पुत्राला जन्म दिला.

सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्। रामं क्षत्रिय हन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ।। २९.

तो सर्व विद्या जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, धनुर्विद्येचा पूर्ण जाणकार, क्षत्रियांचा संहार करणारा, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी राम होता.

और्व्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः। जमदग्निस्ततो वीर्य्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः। मध्यमश्च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ।। २९.

अशा प्रकारे और्व ऋषींचा पुत्र ऋचीक आणि सत्यवती यांच्या पोटी महान मनाचा जमदग्नी, जो ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ होता, तो जन्माला आला. शुनःशेफ हा मधला आणि शुनःपुच्छ हा धाकटा मुलगा होता.

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद्वंशवर्द्धनः ।। २९.

विश्वामित्र हा धर्मात्मा आणि विश्वरथ नावाने ओळखला जाणारा, भृगूंच्या कृपेने कौशिक वंश वाढवणारा म्हणून जन्माला आला.

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफोऽभवन्मुनिः। हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियुतः सवै। देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततोऽभवत् ।। २९.

विश्वामित्राचा मुलगा शुनःशेफ हा एक ऋषी झाला. हरिश्चंद्राच्या यज्ञात त्याला पशू म्हणून बांधण्यात आले होते. देवांनी त्याला दिल्यामुळे तो देवरात या नावाने ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनः शेफोऽग्रजः स्मृतः। मधुच्छन्दो नयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ ।। २९.

विश्वामित्राच्या मुलांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला जातो. मधुच्छंद, नय, कृतदेव आणि ध्रुवाष्टक ही नावेही सांगितली आहेत.

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै। तेषां गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम् ।। २९.

कच्छप आणि पूरण हे देखील विश्वामित्राचेच पुत्र होते. या सर्वांपासून त्या महान कौशिकांच्या अनेक कुळी निर्माण झाल्या.

पार्थिवा देवराताश्च याज्ञवल्क्या समर्षणाः । उदुम्बरा उदुम्लानास्तारका यममुञ्चताः ।। २९.

त्यामध्ये पार्थिव, देवरात, याज्ञवल्क्य, समर्षण, उदुम्बर, उदुम्ल, तारक आणि यमाने मुक्त केलेले असे अनेक वंश आहेत.

लोहिण्यो रेणवश्चैव तथा कारीषवः स्मृताः। बभ्रवः पाणिनश्चैव ध्यावजप्यास्तथैव च ।। २९.

लोहीण्य, रेणव, तसेच कारीष हे स्मरणात आहेत. बभ्रु, पाणिन आणि ध्यान-जप करणारे असेही वंश आहेत.

शालावत्या हिरण्याक्षाः स्यङ्कृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः ।। २९.

शालावतीपासून हिरण्याक्ष, स्यंकृत आणि गालव हे वंश निर्माण झाले. तसेच देवल, यमदूत, शालंकायन आणि बाष्कल हेही वंश आहेत.

ददाति बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः। ऋष्यन्तरविवाङ्यास्ते बहवः शौशिकाः स्मृताः ।। २९.

ददाति, बादर आणि इतरही बरेच जण हे बुद्धिमान विश्वामित्राचे वंशज आहेत. इतर ऋषींपासून जन्मलेले अनेक शौशिक म्हणून ओळखले जातात.

कौशिकासोश्रुमाश्चैव तथान्ये सैधवायनाः। पौरोरवस्य पुण्यस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य तु ।। २९.

कौशिक, ओश्रुम आणि सैधवायन हे सर्व पुण्यवान कौशिक ऋषीचेच वंशज आहेत.

दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो यो हि प्रोक्तो जह्नुगणोमया ।। २९.

दृढद्वतीचा पुत्र, तसेच विश्वामित्रापासून अष्टक आणि अष्टकाचा पुत्र, जो जह्नु वंशात सांगितला आहे, हे सर्वही आहेत.

ऋषय ऊचुः ।। किं लक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः ।। २९.

ऋषी म्हणाले: कोणत्या गुणामुळे, धर्मामुळे, तपामुळे किंवा विद्या मिळवून विश्वामित्रासारख्या राजांनी ब्राह्मणत्व कसे प्राप्त केले?