वायुपुराणम्

पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः। गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ।। २९.

पुरंदराने स्वतःच ठरवले की तो त्याचा पुत्र होईल; त्यामुळे गाधी, कौशिक नावाने ओळखला जाणारा, पकाशासनाचा पुत्र म्हणून जन्मला.

पौरुकुत्साभवद्भार्या गाधिस्तस्यामजायत। पूर्व्वं कन्यां महाभागां नाम्ना सत्यवतीं शुभाम्। तां गाधिपुत्रः काव्याय ऋचीकाय ददौ प्रभुः ।। २९.

गाधीची पत्नी पौरुकुत्स वंशातील होती, तिच्यापासून गाधीचा जन्म झाला; यापूर्वी, सत्यवती नावाची एक पुण्यवती आणि शुभ कन्या जन्मली होती. गाधीने ती कन्या काव्यपुत्र ऋचीक या ऋषीस दिली.

तस्यां पुत्रस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः। पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च ।। २९.

तिच्या पोटी भृगुवंशीय भर्गव ऋचीक यांनी पुत्र जन्मास घातला; आणि पुत्रप्राप्तीसाठी त्यांनी गाधीसाठी देखील एक चरू तयार केला.

तथा चाहूय सुधृतिऋचीको भार्गवस्तदा। उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च तेशुभे ।। २९.

त्यावेळी सुदृढी ऋचीक भर्गवाने बोलावून सांगितले, 'हे चरू तुझ्यासाठी आणि तुझ्या आईसाठी वापरायचे आहे, हे शुभे.'

तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः। अजेयः क्षत्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः ।। २९.

तिच्या पोटी तेजस्वी आणि श्रेष्ठ क्षत्रिय पुत्र जन्माला येईल, जो युद्धात क्षत्रियांकडून अजिंक्य असेल आणि क्षत्रिय वीरांचा संहार करणारा असेल.

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिन्तं तपोधनम्। शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ।। २९.

कल्याणी, तुलाही एक पुत्र होईल — तो धीर, तपस्वी, शांत स्वभावाचा आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण असेल; हा पुत्र या चारुच्या योगे जन्माला येईल.

एवमुक्त्वा तु तां भार्य्यामृचीको भृगुनन्दनः। तपस्याभिरतो नित्यमरण्यं प्रविवेश ह ।। २९.

भृगुवंशीय ऋचीकाने असे सांगून, नेहमीच तपात मग्न असलेला तो आपल्या पत्नीला सोडून वनात गेला.

गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः ।। २९.

त्या वेळी गाधी राजाने आपल्या पत्नीला घेऊन, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने, मुलीला भेटण्यासाठी ऋचीकाच्या आश्रमात प्रवेश केला.

चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः सत्यवती सदा। भर्त्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् ।। २९.

सत्यवतीने ऋषींचे दोन्ही चारु घेतले आणि पतीच्या आज्ञेप्रमाणे आनंदाने ते आईला सांगितले.

माता तु तस्यै दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ । तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह ।। २९.

दैवयोगाने, सत्यवतीच्या आईने आपला चारु मुलीला दिला; आणि अज्ञानाने सत्यवतीने आईचा चारु घेतला.

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्। धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना ।। २९.

नंतर सत्यवतीने तेजस्वी आणि भयंकर असा, क्षत्रियांचा नाश करणारा पुत्र गर्भात धारण केला.

तमृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यनुमृश्य च। तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्य्यां वरवर्णिनीम् ।। २९.

हे पाहून आणि योगाने जाणून, श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋचीकाने आपल्या सुंदर पत्नीला सांगितले.

मातुः सिद्ध्यति ते भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना। जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुणः ।। २९.

भद्रे, तुझ्या आईने चारु बदलल्यामुळे, तुझा मुलगा क्रूर कृत्ये करणारा आणि अत्यंत भयंकर जन्माला येईल.

माता जनिष्यते वापि तथाभूतं तपोधनम् । विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ।। २९.

पण तुझ्या आईला तपशक्तीने युक्त असा पुत्र होईल; कारण मी माझे सर्व तप त्या हेतूने अर्पण केले आहे.

एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा। प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत्। ब्राह्मणापसदस्त्वन्य इत्युक्तो मुनिरब्रवीत् ।। २९.

पतीने असे सांगितल्यावर, पुण्यवती सत्यवतीने विनंती केली — 'माझा मुलगा असा होऊ नये; दुसरा, ब्राह्मण नसलेला, तसा असो.' तेव्हा ऋषी म्हणाले:

नैष सङ्कल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया । उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ।। २९.

भद्रे, हे माझ्या किंवा तुझ्या इच्छेने घडले नाही; पण आई-वडिलांच्या कृतीमुळे तुझा मुलगा उग्रकर्मी होईल.

पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम्। इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम् ।। २९.

पुन्हा सत्यवती म्हणाली — 'मुनी, तुला इच्छा असेल तर तू जगही निर्माण करू शकतोस, मग एक मुलगा निर्माण करणे काय कठीण?''

शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि। काममेवंविधः पुत्रो मम स्यात्तु वद प्रभो ।। २९.

'स्वामी, मला शांत, सरळ स्वभावाचा पुत्र द्यावा; प्रभो, अशीच तुझी इच्छा असेल तर तो माझा पुत्र होवो.'

मय्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेव द्विजोत्तम। ततः प्रसादमकरोत् स तस्यास्तपसो बलात् ।। २९.

हे शक्य नाही, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तुझ्या बाबतीत मी काही बदल करू शकत नाही; तरीही, तुझ्या तपशक्तीमुळे त्याने तिला वर दिला.

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि। त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ।। २९.

'सुंदरि, माझ्यासाठी पुत्र आणि नातवामध्ये काही फरक नाही; तू जसे म्हटलेस तसेच होईल, भद्रे.'

तस्मात् सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्। तपस्यभिरतन्दान्तं जमदग्निः शमात्मकम् ।। २९.

म्हणून सत्यवतीने तपात रमणारा, संयमी, शांत स्वभावाचा भृगुवंशीय जमदग्नी या पुत्राला जन्म दिला.

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा। यमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।। २९.

पूर्वी भृगुवंशात, रौद्र आणि वैष्णव या दोन चारूंच्या बदलामुळे, वैष्णव अग्नीतून जमदग्नी जन्माला आला.

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः। प्राप्य ब्रह्मर्षिसहितो (सविता) जगाम ब्रह्मणावृतः ।। २९.

गाधी, कुशिकाचा पुत्र, विश्वामित्र या वारसाला प्राप्त करून, ब्रह्मर्षींसह ब्राह्मणांच्या वेढ्यात निघून गेला.

सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा। कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी ।। २९.

ती पुण्यवती सत्यवती, नेहमी सत्य आणि धर्माला वाहिलेली, पुढे कौशिकी या नावाने प्रसिद्ध झाली आणि ही महान नदी सुरू झाली.

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा। इक्ष्वाकुवंशे त्वभवत्सुवेणुर्नाम पार्थिवः ।। २९.

कौशिकी ही खूप प्रसिद्ध आणि पवित्र नदी दूरदूरपर्यंत पसरली. इक्ष्वाकू वंशात सुवेणु नावाचा एक राजा झाला.

तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका। रेणु कायान्तु कामल्यां तपोधृतिसमन्वितः। आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।। २९.

त्या राजाची भाग्यवती कन्या रेणुका, जिला कामली असेही म्हणत, तिच्या पोटी तपस्विनी आणि धैर्यशील कामली पासून ऋचीकेने जमदग्नी या अत्यंत पराक्रमी पुत्राला जन्म दिला.

सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्। रामं क्षत्रिय हन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ।। २९.

तो सर्व विद्या जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, धनुर्विद्येचा पूर्ण जाणकार, क्षत्रियांचा संहार करणारा, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी राम होता.

और्व्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः। जमदग्निस्ततो वीर्य्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः। मध्यमश्च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ।। २९.

अशा प्रकारे और्व ऋषींचा पुत्र ऋचीक आणि सत्यवती यांच्या पोटी महान मनाचा जमदग्नी, जो ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ होता, तो जन्माला आला. शुनःशेफ हा मधला आणि शुनःपुच्छ हा धाकटा मुलगा होता.

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद्वंशवर्द्धनः ।। २९.

विश्वामित्र हा धर्मात्मा आणि विश्वरथ नावाने ओळखला जाणारा, भृगूंच्या कृपेने कौशिक वंश वाढवणारा म्हणून जन्माला आला.