वायुपुराणम्

सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्। सोमस्येति महात्मानं कुमारन्दस्युहन्तमम् ।। २८.

ती तारा हात जोडून वरदाते ब्रह्माला म्हणाली, 'हा कुमार, शत्रूंचा नाश करणारा, सोमाचा पुत्र आहे.'

ततः स तमुपाघाय सोमो दाता प्रजापतिः। बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः ।। २८.

मग सोमाने, जो सर्वांचा दाता आणि प्रजापती आहे, त्याला जवळ घेतले आणि त्या बुद्धिमान पुत्राचे नाव 'बुध' ठेवले.

प्रतिपूर्व्वञ्च गमने समभ्युत्तिष्ठते बुधैः। उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका ।। २८.

प्रत्येक पिढीत बुध ज्ञानी लोकांमध्ये उठून दिसला; आणि नंतर त्या राजकन्येने एक पुत्र जन्माला घातला.

तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पुत्राः षट् सुमहौजसः ।। २८.

त्याचा पुत्र, तेजस्वी पुरूरवा, उर्वशीपासून जन्मला; आणि त्याला सहा अतिशय पराक्रमी पुत्र झाले.

प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षीणमण्डलः । जगाम शरणायाथ पितरं सोऽत्रिमेव तु ।। २८.

तेथे जबरदस्तीने त्रास दिला गेल्याने आणि राजयक्ष्म्यामुळे असहाय्य झाल्याने, सोम आजारी पडला आणि त्याचे तेज कमी झाले, मग तो वडील अत्री यांच्याकडे आश्रय घेण्यासाठी गेला.

तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः। स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्व्वशः ।। २८.

मग त्या महान कीर्तीच्या अत्रीने त्याचे पाप दूर केले; आणि सोम राजयक्ष्म्यातून मुक्त होऊन पुन्हा तेजाने उजळला.

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः। वंशन्तस्य द्विजश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत ।। २८.

हे द्विजश्रेष्ठहो, सोमाचा जन्मकथा सांगितली; आता त्याच्या वंशाची कथा ऐका.

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम्। सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २८.

सॊमाचा जन्म ऐकला की माणसाला धन, आरोग्य, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि पापांपासून शुद्धता मिळते; आणि सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

श्रीमान् भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः। विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून्महाबलः ।। २९.

भीमाचा वारस आणि तेजस्वी राजा म्हणजे कांचनप्रभ. विद्वानांमध्ये कांचनापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान आणि बुद्धिमान सुहोत्र होता.

सुहोत्रस्याभज्जह्नुः केशिकागर्भसम्भवः। प्रतिगत्य ततो गङ्गा विततो यज्ञकर्म्मणि ।। २९.

सुहोत्राचा पुत्र जह्नु, केशिकेच्या पोटी जन्मलेला, आणि त्यानंतर परत आल्यावर गंगा यज्ञकर्मात गुंतली.

प्लावयामास तं देशं भाविनोऽर्थस्य दर्शनात्। गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः ।। २९.

भावी हेतू प्रकट व्हावा म्हणून तिने त्या प्रदेशात पूर आणला; गंगेने सर्व बाजूंनी यज्ञवाट पाण्याने भरलेली पाहिली.

सौहोत्रिर्वरदः क्रुद्धो गङ्गां संरक्तलोचनः। अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ।। २९.

सुहोत्राचा पुत्र वरद, रागाने डोळे लाल करून, गंगेला म्हणाला, 'गंगे, तुझ्या गर्वाचे फळ लगेच भोग.'

एतत्ते विफलं सर्व्वं पीतमम्भः करोम्यहम्। राजर्षिणा ततः पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः ।। २९.

'हे सर्व तुझे व्यर्थ झाले; मी हे पाणी प्यायला,' असे त्याने सांगितले. राजर्षीने गंगेचे पाणी प्यायल्याचे पाहून देवर्षी आश्चर्यचकित झाले.

उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम्। यौवनाश्वस्य पौत्रीन्तु कावेरीञ्जह्नुरावहत् ।। २९.

महान आणि पुण्यवान ऋषींनी जह्नूला गंगा ही त्याची कन्या म्हणून दिली; आणि युवनाश्वाचा नात कावेरी जह्नूने पत्नी म्हणून स्वीकारली.

युवनाश्वस्य शापेन गङ्गा येन विनिर्ममे । कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नुभार्य्यामनिन्दिताम् ।। २९.

युवनाश्वाच्या शापामुळे गंगा निर्माण झाली; आणि कावेरी, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, जह्नूची निष्कलंक पत्नी झाली.

जह्नुश्च दयितं पुत्रं सुहोत्रं नाम धार्मिकम्। कावेर्य्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः ।। २९.

जह्नूने कावेरीपासून सुहोत्र नावाचा प्रिय आणि धर्मशील पुत्र जन्माला घातला; त्याचा पुत्र अजक झाला.

अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः। बभूवुश्च गयः शीलः कुशस्तस्यात्मजः स्मृतः ।। २९.

अजकाचा वारस बलाकाश्व, मोठ्या कीर्तीचा, झाला; त्याचा पुत्र गय, सद्गुणी आणि कुशाचा सुपुत्र म्हणून ओळखला जातो.

कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो वेदवर्चसः। कुशाश्वः कुशनाभश्च अमूर्त्तारयशोवसुः ।। २९.

कुशाचे चार पुत्र झाले, सर्व वेदांचा तेज असलेले: कुशाश्व, कुशनाभ, अमूर्त्तरय, आणि वसु.

कुशस्तम्बस्तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः। पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुमपश्यत ।। २९.

कुशस्तंभ या श्रेष्ठ राजाने पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप केला; हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्याने शतक्रतूचे दर्शन घेतले.

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः। समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः ।। २९.

त्याचे कठोर तप पाहून सहस्राक्ष पुरंदर, जो शाश्वत आहे, त्याला स्वतः पुत्र देण्यास समर्थ झाला.

पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः। गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ।। २९.

पुरंदराने स्वतःच ठरवले की तो त्याचा पुत्र होईल; त्यामुळे गाधी, कौशिक नावाने ओळखला जाणारा, पकाशासनाचा पुत्र म्हणून जन्मला.

पौरुकुत्साभवद्भार्या गाधिस्तस्यामजायत। पूर्व्वं कन्यां महाभागां नाम्ना सत्यवतीं शुभाम्। तां गाधिपुत्रः काव्याय ऋचीकाय ददौ प्रभुः ।। २९.

गाधीची पत्नी पौरुकुत्स वंशातील होती, तिच्यापासून गाधीचा जन्म झाला; यापूर्वी, सत्यवती नावाची एक पुण्यवती आणि शुभ कन्या जन्मली होती. गाधीने ती कन्या काव्यपुत्र ऋचीक या ऋषीस दिली.

तस्यां पुत्रस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः। पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च ।। २९.

तिच्या पोटी भृगुवंशीय भर्गव ऋचीक यांनी पुत्र जन्मास घातला; आणि पुत्रप्राप्तीसाठी त्यांनी गाधीसाठी देखील एक चरू तयार केला.

तथा चाहूय सुधृतिऋचीको भार्गवस्तदा। उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च तेशुभे ।। २९.

त्यावेळी सुदृढी ऋचीक भर्गवाने बोलावून सांगितले, 'हे चरू तुझ्यासाठी आणि तुझ्या आईसाठी वापरायचे आहे, हे शुभे.'

तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः। अजेयः क्षत्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः ।। २९.

तिच्या पोटी तेजस्वी आणि श्रेष्ठ क्षत्रिय पुत्र जन्माला येईल, जो युद्धात क्षत्रियांकडून अजिंक्य असेल आणि क्षत्रिय वीरांचा संहार करणारा असेल.

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिन्तं तपोधनम्। शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ।। २९.

कल्याणी, तुलाही एक पुत्र होईल — तो धीर, तपस्वी, शांत स्वभावाचा आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण असेल; हा पुत्र या चारुच्या योगे जन्माला येईल.

एवमुक्त्वा तु तां भार्य्यामृचीको भृगुनन्दनः। तपस्याभिरतो नित्यमरण्यं प्रविवेश ह ।। २९.

भृगुवंशीय ऋचीकाने असे सांगून, नेहमीच तपात मग्न असलेला तो आपल्या पत्नीला सोडून वनात गेला.

गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः ।। २९.

त्या वेळी गाधी राजाने आपल्या पत्नीला घेऊन, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने, मुलीला भेटण्यासाठी ऋचीकाच्या आश्रमात प्रवेश केला.

चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः सत्यवती सदा। भर्त्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् ।। २९.

सत्यवतीने ऋषींचे दोन्ही चारु घेतले आणि पतीच्या आज्ञेप्रमाणे आनंदाने ते आईला सांगितले.