वायुपुराणम्

तेन ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः परमास्त्रं महात्मना। उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः ।। २८.

त्या महान आत्म्याने श्रेष्ठ ब्रह्मर्षींवर अत्यंत अस्त्र सोडले, आणि देवांवर ते अस्त्र वापरले, ज्यामुळे त्यांचा यश नष्ट झाले.

तत्र तद्युद्धमभवत् प्रत्यक्षन्तारकामयम्। देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ।। २८.

तेथे देव आणि दानव यांच्यात सर्वांना दिसेल असे मोठे युद्ध झाले, जे जगांचा विनाश करणारे होते.

तत्र शिष्टास्त्रयो देवास्तुषिताश्चैव ये स्मृताः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम् ।। २८.

तेथे उरलेले तीन देव आणि तुषित देव, ज्यांचा उल्लेख आहे, त्यांनी आदिदेव पितामह ब्रह्मा यांच्याकडे आश्रय घेतला.

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठञ्च शङ्करम्। ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। २८.

मग पितामहाने उषणास, रुद्र आणि ज्येष्ठ शंकर यांना थांबवून, स्वतःच तारा अंगिरसाला दिली.

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारान्ताराधिपाननाम्। गर्भमुत्सृजसे न त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ।। २८.

ती तारा गर्भवती असून, ताऱ्यांचा अधिपती म्हणून ओळखली जात होती, तेव्हा बृहस्पती म्हणाले, 'तू हा गर्भ सोडू नकोस.'

मदीयायां तनौ योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन। अथो नावसृजत्तन्तु कुमारं दस्युहन्तमम् ।। २८.

'माझ्या शरीरात, माझ्या योनीत हा गर्भ कसा का असेना, धरावा लागेल.' पण तरीही तिने तो शत्रूंचा नाश करणारा कुमार सोडला नाही.

ईषिकास्तम्बमासाद्य ज्वलन्तमिव पावकम्। जातमात्रोऽथ भगवान् देवानामाक्षिपद्वपुः ।। २८.

नंतर ती जणू अग्नीप्रमाणे जळणाऱ्या सरकांजवळ गेली, आणि तेथे तो नवा जन्मलेला भगवंत देवांमध्ये आपले रूप सोडून गेला.

ततः संशयमापन्नास्तारामकथयन् सुराः। सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ।। २८.

मग देवांना शंका आली आणि त्यांनी तारेला विचारले, 'सत्य सांग, हा पुत्र सोमाचा की बृहस्पतीचा?'

ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा । तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः ।। २८.

देवांसमोर लाजून, तिने काही चांगले किंवा वाईट काहीच सांगितले नाही; तेव्हा त्या शत्रूंचा नाश करणाऱ्या कुमाराने तिला शाप द्यायला सुरुवात केली.

सन्निवार्य तदा ब्रह्मा तारां चन्द्रस्य संशयः। यदत्र तथ्यन्तद्‌ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् ।। २८.

तेव्हा ब्रह्माने त्या कुमाराला आणि तारेला थांबवले आणि चंद्राविषयीची शंका सोडवली, 'तारे, सत्य सांग, हा पुत्र नेमका कुणाचा आहे?'

सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्। सोमस्येति महात्मानं कुमारन्दस्युहन्तमम् ।। २८.

ती तारा हात जोडून वरदाते ब्रह्माला म्हणाली, 'हा कुमार, शत्रूंचा नाश करणारा, सोमाचा पुत्र आहे.'

ततः स तमुपाघाय सोमो दाता प्रजापतिः। बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः ।। २८.

मग सोमाने, जो सर्वांचा दाता आणि प्रजापती आहे, त्याला जवळ घेतले आणि त्या बुद्धिमान पुत्राचे नाव 'बुध' ठेवले.

प्रतिपूर्व्वञ्च गमने समभ्युत्तिष्ठते बुधैः। उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका ।। २८.

प्रत्येक पिढीत बुध ज्ञानी लोकांमध्ये उठून दिसला; आणि नंतर त्या राजकन्येने एक पुत्र जन्माला घातला.

तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पुत्राः षट् सुमहौजसः ।। २८.

त्याचा पुत्र, तेजस्वी पुरूरवा, उर्वशीपासून जन्मला; आणि त्याला सहा अतिशय पराक्रमी पुत्र झाले.

प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षीणमण्डलः । जगाम शरणायाथ पितरं सोऽत्रिमेव तु ।। २८.

तेथे जबरदस्तीने त्रास दिला गेल्याने आणि राजयक्ष्म्यामुळे असहाय्य झाल्याने, सोम आजारी पडला आणि त्याचे तेज कमी झाले, मग तो वडील अत्री यांच्याकडे आश्रय घेण्यासाठी गेला.

तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः। स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्व्वशः ।। २८.

मग त्या महान कीर्तीच्या अत्रीने त्याचे पाप दूर केले; आणि सोम राजयक्ष्म्यातून मुक्त होऊन पुन्हा तेजाने उजळला.

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः। वंशन्तस्य द्विजश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत ।। २८.

हे द्विजश्रेष्ठहो, सोमाचा जन्मकथा सांगितली; आता त्याच्या वंशाची कथा ऐका.

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम्। सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २८.

सॊमाचा जन्म ऐकला की माणसाला धन, आरोग्य, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि पापांपासून शुद्धता मिळते; आणि सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

श्रीमान् भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः। विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून्महाबलः ।। २९.

भीमाचा वारस आणि तेजस्वी राजा म्हणजे कांचनप्रभ. विद्वानांमध्ये कांचनापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान आणि बुद्धिमान सुहोत्र होता.

सुहोत्रस्याभज्जह्नुः केशिकागर्भसम्भवः। प्रतिगत्य ततो गङ्गा विततो यज्ञकर्म्मणि ।। २९.

सुहोत्राचा पुत्र जह्नु, केशिकेच्या पोटी जन्मलेला, आणि त्यानंतर परत आल्यावर गंगा यज्ञकर्मात गुंतली.

प्लावयामास तं देशं भाविनोऽर्थस्य दर्शनात्। गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः ।। २९.

भावी हेतू प्रकट व्हावा म्हणून तिने त्या प्रदेशात पूर आणला; गंगेने सर्व बाजूंनी यज्ञवाट पाण्याने भरलेली पाहिली.

सौहोत्रिर्वरदः क्रुद्धो गङ्गां संरक्तलोचनः। अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ।। २९.

सुहोत्राचा पुत्र वरद, रागाने डोळे लाल करून, गंगेला म्हणाला, 'गंगे, तुझ्या गर्वाचे फळ लगेच भोग.'

एतत्ते विफलं सर्व्वं पीतमम्भः करोम्यहम्। राजर्षिणा ततः पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः ।। २९.

'हे सर्व तुझे व्यर्थ झाले; मी हे पाणी प्यायला,' असे त्याने सांगितले. राजर्षीने गंगेचे पाणी प्यायल्याचे पाहून देवर्षी आश्चर्यचकित झाले.

उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम्। यौवनाश्वस्य पौत्रीन्तु कावेरीञ्जह्नुरावहत् ।। २९.

महान आणि पुण्यवान ऋषींनी जह्नूला गंगा ही त्याची कन्या म्हणून दिली; आणि युवनाश्वाचा नात कावेरी जह्नूने पत्नी म्हणून स्वीकारली.

युवनाश्वस्य शापेन गङ्गा येन विनिर्ममे । कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नुभार्य्यामनिन्दिताम् ।। २९.

युवनाश्वाच्या शापामुळे गंगा निर्माण झाली; आणि कावेरी, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, जह्नूची निष्कलंक पत्नी झाली.

जह्नुश्च दयितं पुत्रं सुहोत्रं नाम धार्मिकम्। कावेर्य्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः ।। २९.

जह्नूने कावेरीपासून सुहोत्र नावाचा प्रिय आणि धर्मशील पुत्र जन्माला घातला; त्याचा पुत्र अजक झाला.

अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः। बभूवुश्च गयः शीलः कुशस्तस्यात्मजः स्मृतः ।। २९.

अजकाचा वारस बलाकाश्व, मोठ्या कीर्तीचा, झाला; त्याचा पुत्र गय, सद्गुणी आणि कुशाचा सुपुत्र म्हणून ओळखला जातो.

कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो वेदवर्चसः। कुशाश्वः कुशनाभश्च अमूर्त्तारयशोवसुः ।। २९.

कुशाचे चार पुत्र झाले, सर्व वेदांचा तेज असलेले: कुशाश्व, कुशनाभ, अमूर्त्तरय, आणि वसु.

कुशस्तम्बस्तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः। पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुमपश्यत ।। २९.

कुशस्तंभ या श्रेष्ठ राजाने पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप केला; हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्याने शतक्रतूचे दर्शन घेतले.