वायुपुराणम्

विजयस्य ऋतः पुत्र ऋतस्य सुनयः स्मृतः। सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः ।। २७.

विजयाचा पुत्र ऋत, ऋताचा पुत्र सुनय, सुनयाचा पुत्र वीतहव्य, आणि वीतहव्याचा पुत्र धृति झाला.

धृतेस्तु बहुलाश्वोऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः। तस्मिन् सन्तिष्टते वंशो जनकानां महात्मनाम्। इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत ।। २७.

धृतिपासून बहुलाश्व जन्मला, बहुलाश्वाचा पुत्र कृति. त्याच्यात जनकांच्या महान वंशाची स्थापना झाली. असे हे मैथिल राजे सांगितले. आता सोमाविषयी ऐका.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनुवंशकीर्त्तनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायुप्रणीत वैवस्वत मनुच्या वंशाचे वर्णन करणारा सत्ताविसावा अध्याय येथे संपतो.

वायूमहापुराणम् - उत्तरार्द्धम् -

वायू महापुराण – उत्तरार्ध –

दक्षिणामददत्सोमस्त्रील्लोँकानिति नः श्रुतम्। तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः ।। २८.

सोमाने दक्षिण दिशा ब्राह्मणांना दिली, असे आपण ऐकले आहे. त्या दिशेत श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी आणि सभासद ब्राह्मणांना तो भाग दिला.

तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभावसुः। कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे ।। २८.

सिनी, कुहू, वपु, पुष्टी, प्रभावसु, कीर्ती, धृति आणि लक्ष्मी – या नऊ देव्या त्याची सेवा करीत.

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्व्वदेवर्षिपूजितः। अतिराजातिराजेन्द्रो दशधातापयद्दिशः ।। २८.

अवभृथस्नान करून, सर्व देव आणि ऋषींकडून सन्मानित होऊन, तो अतिराजाधिराज दहा दिशांना तेजाने उजळून टाकतो.

स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह। नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मायाङ्गिरसे तदा ।। २८.

देव आणि देवर्षी विनंती करत असतानाही, त्याने त्या वेळी तारा अंगिरसाला दिली नाही.

उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो द्विजाः। स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः ।। २८.

उशनाने तिला अंगिरसाकडून घेतले, हे द्विजांनो. तो पूर्वी बृहस्पतीचा तेजस्वी शिष्य होता.

तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः। पार्ष्णिग्राहोऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवन्धनुः ।। २८.

त्या प्रेमामुळे भगवान रुद्र बृहस्पतीचे रक्षण करणारे झाले, त्यांनी धनुष्य हातात घेतले आणि सज्ज उभे राहिले.

तेन ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः परमास्त्रं महात्मना। उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः ।। २८.

त्या महान आत्म्याने श्रेष्ठ ब्रह्मर्षींवर अत्यंत अस्त्र सोडले, आणि देवांवर ते अस्त्र वापरले, ज्यामुळे त्यांचा यश नष्ट झाले.

तत्र तद्युद्धमभवत् प्रत्यक्षन्तारकामयम्। देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ।। २८.

तेथे देव आणि दानव यांच्यात सर्वांना दिसेल असे मोठे युद्ध झाले, जे जगांचा विनाश करणारे होते.

तत्र शिष्टास्त्रयो देवास्तुषिताश्चैव ये स्मृताः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम् ।। २८.

तेथे उरलेले तीन देव आणि तुषित देव, ज्यांचा उल्लेख आहे, त्यांनी आदिदेव पितामह ब्रह्मा यांच्याकडे आश्रय घेतला.

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठञ्च शङ्करम्। ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। २८.

मग पितामहाने उषणास, रुद्र आणि ज्येष्ठ शंकर यांना थांबवून, स्वतःच तारा अंगिरसाला दिली.

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारान्ताराधिपाननाम्। गर्भमुत्सृजसे न त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ।। २८.

ती तारा गर्भवती असून, ताऱ्यांचा अधिपती म्हणून ओळखली जात होती, तेव्हा बृहस्पती म्हणाले, 'तू हा गर्भ सोडू नकोस.'

मदीयायां तनौ योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन। अथो नावसृजत्तन्तु कुमारं दस्युहन्तमम् ।। २८.

'माझ्या शरीरात, माझ्या योनीत हा गर्भ कसा का असेना, धरावा लागेल.' पण तरीही तिने तो शत्रूंचा नाश करणारा कुमार सोडला नाही.

ईषिकास्तम्बमासाद्य ज्वलन्तमिव पावकम्। जातमात्रोऽथ भगवान् देवानामाक्षिपद्वपुः ।। २८.

नंतर ती जणू अग्नीप्रमाणे जळणाऱ्या सरकांजवळ गेली, आणि तेथे तो नवा जन्मलेला भगवंत देवांमध्ये आपले रूप सोडून गेला.

ततः संशयमापन्नास्तारामकथयन् सुराः। सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ।। २८.

मग देवांना शंका आली आणि त्यांनी तारेला विचारले, 'सत्य सांग, हा पुत्र सोमाचा की बृहस्पतीचा?'

ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा । तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः ।। २८.

देवांसमोर लाजून, तिने काही चांगले किंवा वाईट काहीच सांगितले नाही; तेव्हा त्या शत्रूंचा नाश करणाऱ्या कुमाराने तिला शाप द्यायला सुरुवात केली.

सन्निवार्य तदा ब्रह्मा तारां चन्द्रस्य संशयः। यदत्र तथ्यन्तद्‌ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् ।। २८.

तेव्हा ब्रह्माने त्या कुमाराला आणि तारेला थांबवले आणि चंद्राविषयीची शंका सोडवली, 'तारे, सत्य सांग, हा पुत्र नेमका कुणाचा आहे?'

सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्। सोमस्येति महात्मानं कुमारन्दस्युहन्तमम् ।। २८.

ती तारा हात जोडून वरदाते ब्रह्माला म्हणाली, 'हा कुमार, शत्रूंचा नाश करणारा, सोमाचा पुत्र आहे.'

ततः स तमुपाघाय सोमो दाता प्रजापतिः। बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः ।। २८.

मग सोमाने, जो सर्वांचा दाता आणि प्रजापती आहे, त्याला जवळ घेतले आणि त्या बुद्धिमान पुत्राचे नाव 'बुध' ठेवले.

प्रतिपूर्व्वञ्च गमने समभ्युत्तिष्ठते बुधैः। उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका ।। २८.

प्रत्येक पिढीत बुध ज्ञानी लोकांमध्ये उठून दिसला; आणि नंतर त्या राजकन्येने एक पुत्र जन्माला घातला.

तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पुत्राः षट् सुमहौजसः ।। २८.

त्याचा पुत्र, तेजस्वी पुरूरवा, उर्वशीपासून जन्मला; आणि त्याला सहा अतिशय पराक्रमी पुत्र झाले.

प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षीणमण्डलः । जगाम शरणायाथ पितरं सोऽत्रिमेव तु ।। २८.

तेथे जबरदस्तीने त्रास दिला गेल्याने आणि राजयक्ष्म्यामुळे असहाय्य झाल्याने, सोम आजारी पडला आणि त्याचे तेज कमी झाले, मग तो वडील अत्री यांच्याकडे आश्रय घेण्यासाठी गेला.

तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः। स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्व्वशः ।। २८.

मग त्या महान कीर्तीच्या अत्रीने त्याचे पाप दूर केले; आणि सोम राजयक्ष्म्यातून मुक्त होऊन पुन्हा तेजाने उजळला.

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः। वंशन्तस्य द्विजश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत ।। २८.

हे द्विजश्रेष्ठहो, सोमाचा जन्मकथा सांगितली; आता त्याच्या वंशाची कथा ऐका.

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम्। सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २८.

सॊमाचा जन्म ऐकला की माणसाला धन, आरोग्य, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि पापांपासून शुद्धता मिळते; आणि सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

श्रीमान् भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः। विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून्महाबलः ।। २९.

भीमाचा वारस आणि तेजस्वी राजा म्हणजे कांचनप्रभ. विद्वानांमध्ये कांचनापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान आणि बुद्धिमान सुहोत्र होता.