वायुपुराणम्

भूतभव्यभवन्नाथः सहस्राक्षः पुरन्दरः । मघवन्तश्च ते सर्वे श्रृङ्गिणो वज्रपाणयः। सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक् शतगुणेन तु ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी—सहस्त्र नेत्र असलेला पुरंदर—हे सर्व मघवान, शृंगी, वज्रधारी, यांनी प्रत्येकाने वेगवेगळ्या वेळी शंभर यज्ञ केले, आणि प्रत्येकाने ते शंभरपट केले आहेत.

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्त्यबलानि च। अभिभूयावतिष्ठन्ते धर्माद्यैः कारणैरपि ।। ३.

तीनही लोकांतील सर्व सत्त्वे, कितीही बलवान किंवा दुर्बल असली तरी, धर्म व इतर कारणांनी जिंकली जातात आणि त्यांच्यावर राज्य केले जाते.

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मेनिबोधत ।। ३.

तेज, तप, बुद्धी, बळ, विद्या आणि पराक्रम यांच्या जोरावर जे भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे स्वामी आहेत, ते सामर्थ्यशाली होतात. हे सर्व मी सांगणार आहे, म्हणून माझे लक्षपूर्वक ऐका.

भूतं भव्यं भविष्यं तत् स्मृतं लोकत्रयं द्विजैः। भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम् । भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम् ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांना द्विजांनी तीन लोक असे म्हटले आहे. ही पृथ्वी म्हणजे भूलोक, आकाश म्हणजे भुवः आणि भविष्य म्हणजे स्वर्ग. या सर्वांसाठी साधन काय आहे, ते मी सांगतो.

ध्यायता पुत्रकामेन ब्रह्मणाग्रे विभाषितम्। भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोकोऽयमभूत्तदा ।। ३.

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने ध्यान करताना ब्रह्मदेवाने सुरुवातीला 'भूः' असे उच्चारले; आणि मग हा भुलोक निर्माण झाला.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्वाद्दर्शनत्वाच्च भूर्लोकोऽयमभूत्ततः। अतोऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्विजैः स्मृतः ।। ३.

या सृष्टीत पुन्हा ब्रह्मदेवाने 'भवत्' असे उच्चारले; अस्तित्वामुळे हा भुलोक निर्माण झाला. म्हणून हा पहिला लोक आहे आणि तो द्विजांनी 'भूः' म्हणून ओळखला जातो.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्युत्पद्यमानेन कालशब्दोऽयमुच्यते ।। ३.

या सृष्टीत ब्रह्मदेवाने पुन्हा 'भवत्' असे म्हटले; 'भवत्' म्हणजे जे निर्माण होत आहे, त्यालाच काळाचा शब्द म्हणतात.

भवनात्तु भुवर्लोको निरुक्तज्ञैर्निरुच्यते। अन्तरिक्षं भुवस्तस्माद् द्वितीयो लोक उच्यते ।। ३.

'भवन' या शब्दावरून ज्यांना शब्दांचा अर्थ माहीत आहे, ते भुवर्लोक असे सांगतात; आकाश म्हणजे भुवः, म्हणून दुसरा लोक त्याला म्हणतात.

उत्पन्ने तु भुवर्लोके तृतीयं ब्रह्मणा पुनः । भव्येति व्याहृतं यस्माद्भव्यो लोकस्तदाऽभवत् ।। ३.

भुवर्लोक निर्माण झाल्यावर ब्रह्मदेवाने तिसरा शब्द 'भव्य' उच्चारला; त्यामुळे 'भव्य' नावाचा लोक निर्माण झाला.

अनागते भव्य इति शब्द एष विभाव्यते। तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्तु दिवं स्मृतम् ।। ३.

'भव्य' हा शब्द जे अजून आलेले नाही त्यासाठी वापरला जातो; म्हणून तो लोक 'भव्य' म्हणून ओळखला जातो, पण नावाने त्याला स्वर्ग म्हणतात.

स्वरित्युक्तं तृतीयोऽन्यो भाव्यो लोकस्तदाभवत्। भाव्य इत्येष धातुर्वै भाव्ये काले विभाव्यते ।। ३.

तिसऱ्या लोकाला 'स्वः' असे म्हटले गेले; त्यामुळे 'भव्य' नावाचा लोक निर्माण झाला. 'भू' हा धातू भविष्यातील गोष्टींसाठी वापरला जातो.

भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम्। दिवं स्मृतं तथा भाव्यं त्रैलोक्यस्यैष संग्रहः ।। ३.

ही पृथ्वी 'भूः', आकाश 'भुवः' आणि स्वर्ग 'भव्य' म्हणून ओळखले जातात; हेच तीन लोकांचे संक्षिप्त स्वरूप आहे.

त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयोऽभवन्। नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः ।। ३.

तीनही लोकांशी संबंधित या उच्चारांनी तीन व्याहृती निर्माण झाल्या; 'नाथ' हा धातू रक्षण करण्यासाठी वापरला जातो, असे धातू जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहे.

यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तदा। लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्रा द्विजैः स्मृताः ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान या तीन लोकांचे जे स्वामी आहेत, त्यांना द्विजांनी 'इंद्र' असे म्हटले आहे.

प्रधानभूता देवेन्द्रा गुण भूतास्तथैव च। मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि ।। ३.

देवतांमध्ये मुख्य म्हणजे इंद्र, आणि गुणांनी युक्त असणारे इतरही आहेत; प्रत्येक मन्वंतरात यज्ञाचा भाग मिळवणारे देव असेच असतात.

यक्षगन्धर्वरक्षांसि पिशाचोरगदानवाः। महिमानः स्मृता ह्येते देवन्द्राणान्तु सर्वशः ।। ३.

यक्ष, गंधर्व, राक्षस, पिशाच्च, सर्प आणि दानव—हे सर्व देवेंद्रांच्या सामर्थ्याचे रूप मानले जातात.

देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते । रक्षन्तीमाः प्रजाः सर्वा धर्मेणेह सुरोत्तमाः ।। ३.

देवतांचे इंद्र हेच गुरु, नाथ, राजा आणि पितर आहेत; हे उत्तम देव सर्व प्रजांचे धर्माने रक्षण करतात.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः। सप्तर्षीन् सम्प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं ये दिवि स्थिताः ।। ३.

देवतांच्या इंद्रांचे हे गुण थोडक्यात सांगितले. आता स्वर्गात असलेल्या सात ऋषींबद्दल मी सांगतो.

गाधिजः कौशिको धीमान् विश्वामित्रो महातपाः। भार्गवो जमदग्निश्च ऊरुपुत्रः प्रतापवान् ।। ३.

गाधीपुत्र, बुद्धिमान कौशिक, महान तपस्वी विश्वामित्र, भार्गव जमदग्नी आणि पराक्रमी ऊरुपुत्र—

बृहस्पतिसुतश्चापि भारद्वाजो महातपाः। औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्छरद्वान्नाम धार्मिकः ।। ३.

बृहस्पतीचा पुत्र, भरद्वाज हा मोठा तपस्वी; औतथ्य, गौतम हा विद्वान, आणि शरद्वान हा धर्मशील म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

स्वायम्भुवोऽत्रिर्भगवान् ब्रह्मको शस्तु पञ्चमः। षष्ठो वासिष्ठपुत्रस्तु वसुमान् लोकविश्रुतः ।। ३.

स्वायंभुव, पूज्य अत्रि, ब्रह्मक हे पाचवे; सहावे वसिष्ठपुत्र वसुमान, जो सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वत्सारः काश्यपश्चैव सप्तैते साधुसम्मताः। एते सप्तर्षयः सिद्धा वर्त्तन्ते साम्प्रतेऽन्तरे ।। ३.

वत्सर आणि कश्यप हे दोघे, असे हे सातजण सज्जन म्हणून मानले जातात; हे सात ऋषी सिद्ध असून सध्याच्या काळात आहेत.

इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च। नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभ उद्दिष्ट एव च ।। ३.

इक्ष्वाकू, नाभाग, धृष्ट आणि शर्याति; प्रसिद्ध नरीष्यंत, नाभ आणि उद्दिष्ट हे देखील आहेत.

करुषश्च पृषध्रश्च वसुमान्नवमः स्मृतः। मनोर्वैवस्तस्यैते नव पुत्राः प्रकीर्त्तिताः । कीर्त्तिता वै मया ह्येते सप्तमञ्चैतदन्तरम् ।। ३.

करुष आणि पृषध्र, आणि वसुमान नववा म्हणून ओळखला जातो; हे सर्व मनु वैवस्वताचे नऊ पुत्र सांगितले आहेत. मी हे सर्व सांगितले आणि हे सातवे मन्वंतर आहे.

इत्येष वै मया पादो द्वितीयः कथितो द्विजाः। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ३.

माझ्याकडून हा दुसरा विभाग सविस्तर आणि क्रमाने सांगितला आहे, हे द्विजजनहो; आता मी अजून काय सांगू?

श्रुत्वा पादं द्वितीयन्तु क्रान्तं सूतेन धीमता। अतस्तृतीयं पप्रच्छ पादं वै शांशपायनः ।। ४.

धीर सुताने दुसरा विभाग ऐकून झाल्यावर, शौनकाने तिसऱ्या विभागाबद्दल विचारणा केली.

पाद क्रान्तो द्वितीयोऽयमनु षङ्गेण यस्त्वया। तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्वातं प्रकीर्त्तय। एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। ४.

तुम्ही दुसरा विभाग क्रमाने सांगितला आहे; आता तिसरा विभाग सविस्तर आणि उपोद्घातासह सांगा. असे म्हटल्यावर सुताने अंतःकरणात आनंदाने बोलायला सुरुवात केली.

कीर्त्तयिष्ये तृतीयञ्च सोपोद्वातं सविस्तरम्। पादं समुदयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत ।। ४.

मी तिसरा विभाग उपोद्घातासह आणि सविस्तर सांगणार आहे; हे विप्रांनो, सृष्टीची सुरुवात मी सांगतो, नीट ऐका.

मनोर्वैवस्वतस्येमं साम्प्रतस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं श्रृणुत द्विजाः ।। ४.

मनु वैवस्वत या महान आत्म्याच्या सध्याच्या काळातील सृष्टी मी सविस्तर आणि क्रमाने सांगतो, हे द्विजजनहो, ऐका.