वायुपुराणम्

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम्। विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम् ।। २६.

तेथे त्यांनी आदिपुरुष, हरि, कृष्ण, प्रजापती, कपिल रूपातील विष्णु, हंस, नारायण या प्रभूचे दर्शन घेतले.

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत् प्रतिपद्यते। दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वे चत्वारस्त्ववशेषिताः ।। २६.

त्यांच्या दृष्टीसमोर गेल्यावर, त्या तेजाने सर्व पुत्र भस्म झाले; फक्त चारच उरले.

बर्हिकेतुः सकेतुश्च तथा धर्म्मरतस्त्रयः। शूरः पञ्चवनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभो ।। २६.

बरहीकेतु, सकेतु, तसेच धर्मनिष्ठ असे तीन, शूर आणि पञ्चवन—हे त्याच्या वंशाचे पुढील वंशज झाले.

प्रादाच्च तस्य भगवान् हरिर्नारायणो वरान्। अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा। विभुं पुत्रं समुद्रञ्च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ।। २६.

भगवान हरि नारायणाने त्याला वर दिले—आपल्या वंशाचे अक्षयत्व, शंभर अश्वमेध यज्ञ, पराक्रमी पुत्र, समुद्र आणि स्वर्गात कायमचे स्थान.

स समुद्रोऽश्वमादाय वन्ददे (?) सरितांपतिः। सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै ।। २६.

समुद्राने घोडा घेतला आणि नद्यांचा स्वामीस वंदन केले; त्या कृतीमुळे त्याला 'सागर' हे नाव मिळाले.

तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रात् प्राप्य पार्थिवः। आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः ।। २६.

राजाने समुद्रातून तो अश्वमेधाचा घोडा परत मिळवला आणि पुन्हा पुन्हा शंभर अश्वमेध यज्ञ केले.

षष्टिपुत्रसहस्राणि दग्धान्यश्वानुसारिणाम्। तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम्। पुत्राणान्तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम् ।। २६.

घोड्याचा पाठलाग करणारे साठ हजार पुत्र भस्म झाले; त्यांचे तेज नारायणामध्ये विलीन झाले. पुत्रांची संख्या साठ हजारच होती, असे आम्ही ऐकले.

ऋषय ऊचुः।. सगरस्यात्मजा राज्ञः कथं जाता महाबलाः। विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद ।। २६.

ऋषी म्हणाले: राजा सगराचे हे पराक्रमी पुत्र कसे जन्मले? हे साठ हजार शूर पुत्र कोणत्या प्रकारे झाले, ते सांग.

सूत उवाच।। द्वे पत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे। ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः ।। २६.

सूतेने सांगितले: सगराच्या दोन पत्नी होत्या, त्या दोघीही तपामुळे पावन झाल्या होत्या. मोठी पत्नी विदर्भराजाची कन्या, नाव केशिनी.

कनीयसी तु या तस्य पत्नी परमधर्मिणी। अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। २६.

त्याच्या सर्व पत्नींपैकी सर्वात धाकटी, अत्यंत सद्गुणी, अरिष्टनेमिची कन्या, तिच्या सौंदर्यात पृथ्वीवर कुणीही तिची सर नाही.

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात् तपसाराधितः प्रभुः। एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्। षष्टिपुत्रं सहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति ।। २६.

त्यांनी केलेल्या कठोर तपामुळे उर्वा या देवतेने त्यांना वर दिला — एक पत्नी वंशाचा इच्छित पुढील वाढ करणारा एकच पुत्र जन्माला घालेल; दुसरी पत्नी साठ हजार मुलांना जन्म देईल.

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्। वंशस्य कारणं श्रेष्ठा जग्राह नृपसंसदि ।। २६.

मुनींचे हे शब्द ऐकून केशिनीने राजसभेत एक श्रेष्ठ पुत्र, जो वंशाचा कारण होईल, जन्माला घालण्याचा निर्णय घेतला.

षष्टिपुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा। महात्मनस्तु जग्राह सुमतिः पोषणे नृपः ।। २६.

सुपर्णाची बहीण सुमती हिने साठ हजार मुलांना वाढवण्याची जबाबदारी स्वीकारली आणि राजा सगराने त्यांची देखभाल केली.

अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत। असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् ।। २६.

काळ गेला आणि मोठ्या पत्नीने तिच्या ज्येष्ठ पुत्राला जन्म दिला, जो असमंजस या नावाने प्रसिद्ध झाला, सगराचा काकुत्स्थ वंशातील मुलगा.

सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भन्तुम्बं यशस्विनी। षष्टिपुत्रसहस्राणि तुम्बमध्याद्विनिःसृताः ।। २६.

सुमतीनेही, कीर्तीशाली असलेल्या तिने, एका मडक्यासारख्या गर्भाला जन्म दिला; त्या मडक्याच्या मधून साठ हजार मुले बाहेर आली.

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् न्यदधत्ततः। धात्रीश्चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृपः ।। २६.

ती सर्व गर्भ मडक्यांमध्ये ठेवली, ती मडकी तुपाने भरलेली होती; राजा सगराने प्रत्येक मुलासाठी एक धाई ठेवली, जेणेकरून त्यांची योग्य वाढ होईल.

ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्। कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः ।। २६.

नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर ती सर्व भाग्यवान मुले सुखरूपपणे बाहेर आली आणि सगराच्या आनंदात भर घातली.

कालेन महता चैव चौवनं प्रतिपेदिरे। षष्टिपुत्रसहस्राणि तेषामश्वानुसारिणाम् ।। २६.

काळानुसार, घोड्याचा पाठलाग करणारी ती साठ हजार मुले वयात येऊन वनात गेली.

स तु ज्येष्ठो नरव्याघ्रः सगरस्यात्मसम्भवः। असमञ्ज इति ख्यातो बर्हिकेतुर्महाबलः ।। २६.

त्यातील ज्येष्ठ, पुरुषांमध्ये वाघासारखा, सगराचा पुत्र असमंजस म्हणून ओळखला गेला, जो बलवान आणि यज्ञकुंडाचा धनी होता.

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरा। तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् ।। २६.

तो प्राचीन परंपरेला योग्य असूनही, वडिलांनी त्याला घराबाहेर काढले; त्याचा पुत्र, असमंजसाचा वीर अंशुमान, प्रसिद्ध झाला.

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः। दिलीपात्तु महातेजा वीरो जातो भगीरथः ।। २६.

त्याचा पुत्र धर्मात्मा दिलीप म्हणून प्रसिद्ध झाला; दिलीपापासून तेजस्वी आणि पराक्रमी भगीरथ जन्माला आला.

येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैरुपशोभिता । ईजाऽनेन समुद्राद्वै दुहितृत्वेन कल्पिता। अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः ।। २६.

ज्याने गंगेसारखी श्रेष्ठ नदी, स्वर्गीय विमानांनी शोभलेली, पृथ्वीवर आणली; त्याच्या यज्ञामुळे ती समुद्रातून कन्या म्हणून प्रकट झाली. या ठिकाणी पुराणज्ञ लोक हा श्लोक म्हणतात.

भगीरथस्तु तां गङ्गामानयामास कर्मभिः । तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमैः ।। २६.

भगीरथाने आपल्या कर्माने गंगेचे पृथ्वीवर आगमन घडवले; म्हणून वंशाची माहिती असणारे ज्ञानी गंगेला 'भागीरथी' असे म्हणतात.

भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह। नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः ।। २६.

भगीरथाचा पुत्र श्रुत नावाचा झाला; त्याचा वारस नाभाग नेहमीच धर्मनिष्ठ होता.

अम्बरीषः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्ततोऽभवत्। एवं वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् ।। २६.

नाभागाचा पुत्र अंबरिष झाला; त्याच्यापासून सिंधुद्वीप झाला. असे वंशपरंपरा जाणणारे लोक गातात, हे सर्वश्रुत आहे.

नाभागेरम्बरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता। बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता ।। २६.

नाभाग आणि अंबरिष यांच्या भुजांनी पृथ्वीचे उत्तम रक्षण झाले आणि ती सर्व दुःखांपासून मुक्त झाली.

अयुतायुः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्। अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः ।। २६.

सिंधुद्वीपाचा पराक्रमी पुत्र अयुतायू झाला; अयुतायूचा वारस ऋतुपर्ण, मोठ्या कीर्तीचा, झाला.

दिव्याक्षहृदज्ञोऽसौ राजा नलसखो बली। नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ ।। २६.

तो राजा, जो दिव्य फासे आणि मन जाणणारा, नलाचा मित्र आणि बलवान होता. हे दोघे नल, आपल्या निश्चयावर ठाम राहणारे, प्राचीन ग्रंथांमध्ये प्रसिद्ध आहेत.

वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः। ऋतुपर्णस्य पुत्रोऽभूत् सर्व्वकामो जनेश्वरः ।। २६.

त्यातील एक वीरसेनाचा मुलगा आणि दुसरा इक्ष्वाकू कुळातील श्रेष्ठ. ऋतुपर्णाचा मुलगा सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, लोकांचा राजा झाला.