वायुपुराणम्

ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना। वसिष्ठं शरणं सर्व्वे प्रपन्नाः शरणैषिणः ।। २६.

महाबली सगराने त्यांना मारायला सुरुवात केली तेव्हा, सर्वजण वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रयाला गेले.

वसिष्ठस्तान् तथेत्युक्त्वा समयेन महामुनिः । सगरं वारयामास तेषान्दत्त्वाऽभयन्तदा ।। २६.

वसिष्ठांनी त्यांच्या विनंतीला होकार दिला आणि त्या वेळी सगराला थांबवले, त्यांना भीती नको असे आश्वासन दिले.

सगरः स्वाम्प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्वास्यं निशम्य च। धर्म्मं जघान तेषां वै वेषान्यत्वं चकार ह ।। २६.

सगराने आपल्या गुरूचे वचन ऐकले आणि त्यांच्या राहत्या ठिकाणाची कल्पना घेतली. मग त्याने त्यांच्या हितासाठी धर्मानुसार वागले आणि त्यांचा वेष बदलला.

अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत्। यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानान्तथैव च।। २६.

त्याने शकांच्या डोक्याचे अर्धे केस कापले आणि त्यांना सोडून दिले; यवनांचे आणि काम्बोजांचे पूर्ण डोके मुंडन केले.

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रु धारिणः। निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ।। २६.

पारदांना मोकळे केस ठेवायला लावले, पल्लवांना दाढी वाढवायला सांगितले; त्या महान आत्म्याने सर्वांना वेदपठण आणि यज्ञातील उच्चार करण्यास मनाई केली.

शका यवनकाम्बोजाः पह्लवाः पारदैः सह। केलिस्पर्शा माहिषिका दार्वाश्चोलाः खसास्तथा ।। २६.

शक, यवन, काम्बोज, पल्लव आणि पारद, तसेच केलिस्पर्श, माहिषिक, दार्व, चोल आणि खास हे सर्व,

सर्व्वे ते क्षत्रियगणा धर्म्मस्तेषां निराकृतः। वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना ।। २६.

हे सगळे क्षत्रियांचे गट सगराने, वसिष्ठांच्या आधीच्या सांगण्यावरून, त्यांच्या धर्मापासून वंचित केले.

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम्। अश्वं विचारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः ।। २६.

तो धर्मात विजयी राजा, पृथ्वी जिंकून, अश्वमेध यज्ञासाठी दीक्षा घेऊन घोडा सोडला.

तस्य चारयतः सोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे। वेलासमीपेऽपहृतो भूमिञ्चैव प्रवेशितः ।। २६.

तो घोडा फिरत असताना, पूर्व-दक्षिण समुद्राच्या काठी नेण्यात आला आणि पृथ्वीमध्ये प्रवेश केला.

स तन्देशं सुतैः सर्वैः खनयामास पार्थिवः। आसेदुश्च ततस्तस्मिंस्तदन्तस्ते महार्णवे ।। २६.

राजाने आपल्या सर्व मुलांसह तो प्रदेश खणायला सुरुवात केली आणि अखेरीस ते सर्वजण त्या महासागराच्या टोकाला पोहोचले.

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम्। विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम् ।। २६.

तेथे त्यांनी आदिपुरुष, हरि, कृष्ण, प्रजापती, कपिल रूपातील विष्णु, हंस, नारायण या प्रभूचे दर्शन घेतले.

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत् प्रतिपद्यते। दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वे चत्वारस्त्ववशेषिताः ।। २६.

त्यांच्या दृष्टीसमोर गेल्यावर, त्या तेजाने सर्व पुत्र भस्म झाले; फक्त चारच उरले.

बर्हिकेतुः सकेतुश्च तथा धर्म्मरतस्त्रयः। शूरः पञ्चवनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभो ।। २६.

बरहीकेतु, सकेतु, तसेच धर्मनिष्ठ असे तीन, शूर आणि पञ्चवन—हे त्याच्या वंशाचे पुढील वंशज झाले.

प्रादाच्च तस्य भगवान् हरिर्नारायणो वरान्। अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा। विभुं पुत्रं समुद्रञ्च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ।। २६.

भगवान हरि नारायणाने त्याला वर दिले—आपल्या वंशाचे अक्षयत्व, शंभर अश्वमेध यज्ञ, पराक्रमी पुत्र, समुद्र आणि स्वर्गात कायमचे स्थान.

स समुद्रोऽश्वमादाय वन्ददे (?) सरितांपतिः। सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै ।। २६.

समुद्राने घोडा घेतला आणि नद्यांचा स्वामीस वंदन केले; त्या कृतीमुळे त्याला 'सागर' हे नाव मिळाले.

तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रात् प्राप्य पार्थिवः। आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः ।। २६.

राजाने समुद्रातून तो अश्वमेधाचा घोडा परत मिळवला आणि पुन्हा पुन्हा शंभर अश्वमेध यज्ञ केले.

षष्टिपुत्रसहस्राणि दग्धान्यश्वानुसारिणाम्। तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम्। पुत्राणान्तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम् ।। २६.

घोड्याचा पाठलाग करणारे साठ हजार पुत्र भस्म झाले; त्यांचे तेज नारायणामध्ये विलीन झाले. पुत्रांची संख्या साठ हजारच होती, असे आम्ही ऐकले.

ऋषय ऊचुः।. सगरस्यात्मजा राज्ञः कथं जाता महाबलाः। विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद ।। २६.

ऋषी म्हणाले: राजा सगराचे हे पराक्रमी पुत्र कसे जन्मले? हे साठ हजार शूर पुत्र कोणत्या प्रकारे झाले, ते सांग.

सूत उवाच।। द्वे पत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे। ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः ।। २६.

सूतेने सांगितले: सगराच्या दोन पत्नी होत्या, त्या दोघीही तपामुळे पावन झाल्या होत्या. मोठी पत्नी विदर्भराजाची कन्या, नाव केशिनी.

कनीयसी तु या तस्य पत्नी परमधर्मिणी। अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। २६.

त्याच्या सर्व पत्नींपैकी सर्वात धाकटी, अत्यंत सद्गुणी, अरिष्टनेमिची कन्या, तिच्या सौंदर्यात पृथ्वीवर कुणीही तिची सर नाही.

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात् तपसाराधितः प्रभुः। एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्। षष्टिपुत्रं सहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति ।। २६.

त्यांनी केलेल्या कठोर तपामुळे उर्वा या देवतेने त्यांना वर दिला — एक पत्नी वंशाचा इच्छित पुढील वाढ करणारा एकच पुत्र जन्माला घालेल; दुसरी पत्नी साठ हजार मुलांना जन्म देईल.

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्। वंशस्य कारणं श्रेष्ठा जग्राह नृपसंसदि ।। २६.

मुनींचे हे शब्द ऐकून केशिनीने राजसभेत एक श्रेष्ठ पुत्र, जो वंशाचा कारण होईल, जन्माला घालण्याचा निर्णय घेतला.

षष्टिपुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा। महात्मनस्तु जग्राह सुमतिः पोषणे नृपः ।। २६.

सुपर्णाची बहीण सुमती हिने साठ हजार मुलांना वाढवण्याची जबाबदारी स्वीकारली आणि राजा सगराने त्यांची देखभाल केली.

अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत। असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् ।। २६.

काळ गेला आणि मोठ्या पत्नीने तिच्या ज्येष्ठ पुत्राला जन्म दिला, जो असमंजस या नावाने प्रसिद्ध झाला, सगराचा काकुत्स्थ वंशातील मुलगा.

सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भन्तुम्बं यशस्विनी। षष्टिपुत्रसहस्राणि तुम्बमध्याद्विनिःसृताः ।। २६.

सुमतीनेही, कीर्तीशाली असलेल्या तिने, एका मडक्यासारख्या गर्भाला जन्म दिला; त्या मडक्याच्या मधून साठ हजार मुले बाहेर आली.

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् न्यदधत्ततः। धात्रीश्चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृपः ।। २६.

ती सर्व गर्भ मडक्यांमध्ये ठेवली, ती मडकी तुपाने भरलेली होती; राजा सगराने प्रत्येक मुलासाठी एक धाई ठेवली, जेणेकरून त्यांची योग्य वाढ होईल.

ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्। कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः ।। २६.

नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर ती सर्व भाग्यवान मुले सुखरूपपणे बाहेर आली आणि सगराच्या आनंदात भर घातली.

कालेन महता चैव चौवनं प्रतिपेदिरे। षष्टिपुत्रसहस्राणि तेषामश्वानुसारिणाम् ।। २६.

काळानुसार, घोड्याचा पाठलाग करणारी ती साठ हजार मुले वयात येऊन वनात गेली.

स तु ज्येष्ठो नरव्याघ्रः सगरस्यात्मसम्भवः। असमञ्ज इति ख्यातो बर्हिकेतुर्महाबलः ।। २६.

त्यातील ज्येष्ठ, पुरुषांमध्ये वाघासारखा, सगराचा पुत्र असमंजस म्हणून ओळखला गेला, जो बलवान आणि यज्ञकुंडाचा धनी होता.