वायुपुराणम्

सूत उवाच।। बाहोर्व्यसनिनस्तस्य हृतं राज्यं पुरा किल। हैहयैस्तालजंवैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः ।। २६.

सूतेने सांगितले: बाहू या दुःखी राजाचे राज्य पूर्वी हैहय, तालजंघ आणि एकत्र जमलेल्या शक यांनी काढून घेतले.

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पह्लवास्तथा। हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्चगणास्तदा ।। २६.

यवन, पारद, कंबोज आणि पहलव हे सुद्धा त्या वेळी हैहयांच्या मदतीसाठी पुढे आले. हे पाच गट एकत्र झाले.

हृतं राज्यं बलीयोभिरेभिः क्षत्रियपुङ्गवैः । हृतराज्यस्तदा बाहुः संन्यस्य नु तदा नृपः। वनं प्रविश्य धर्म्मात्मा सह पत्न्या तपोऽचरत् ।। २६.

या बलाढ्य क्षत्रियांनी बळाचा वापर करून राज्य काढून घेतले. बाहूने आपले राज्य गमावले, त्याने त्याग केला आणि पत्नीसमवेत वनात जाऊन धर्माने तपस्या केली.

कस्यचित्त्वथ कालस्य तोयार्थं प्रस्थितो नृपः। वृद्धत्वाद्दुर्ब्बलत्वाच्च अन्तरा स ममार च ।। २६.

काही काळाने राजा पाणी आणायला गेला, पण वय आणि अशक्तपणामुळे वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला.

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतोऽन्वगात् । सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।। २६.

त्याची पत्नी, यादव वंशातील, गरोदर असताना त्याच्या मागे गेली. तिच्या सावत्र पत्नीने गर्भ नष्ट करण्याच्या हेतूने तिला विष दिले.

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्नौ तं समरोहयत्। और्वस्तां भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्विन्यवर्त्तयत् ।। २६.

तीने पतीची चिता तयार केली आणि त्याला अग्नीत ठेवले. भृगूंच्या वंशातील और्व ऋषीने हे पाहून दयाळूपणाने तिला थांबवले.

तस्याश्रमे तु तङ्गर्भं सागरेण तदा सह। व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धार्मिकम् ।। २६.

त्यांच्या आश्रमातच तिने विषासह मुलाला जन्म दिला. तो महाबली, धर्मशील सगर नावाचा मुलगा होता.

और्वस्तु जातकर्मादीन् कृत्वा तस्य महात्मनः। अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत् ।। २६.

और्व ऋषींनी त्या महात्म्याच्या जन्माचे संस्कार केले, त्याला वेद आणि शास्त्र शिकवले आणि नंतर त्याला अस्त्र दिले.

जामदग्न्यात्तदाग्नेयमसुरैरपि दुःसहम्। स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । जघान हैहयान् क्रुद्धो रुद्रः पशुगणानिव ।। २६.

त्याला जमदग्नीपुत्राकडून अग्न्यास्त्र मिळाले, जे असुरांनाही सहन होत नव्हते. त्या अस्त्राच्या आणि स्वतःच्या बळावर, सगराने रागाने हैहयांचा संहार केला, जसा रुद्र पशूंच्या कळपाचा करतो.

ततः शकान् सयवनान् काम्बोजान् पारदांस्तथा। पह्लवांश्चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः ।। २६.

नंतर राजाने शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पहलव यांचा पूर्णपणे नाश करण्याचा निर्धार केला.

ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना। वसिष्ठं शरणं सर्व्वे प्रपन्नाः शरणैषिणः ।। २६.

महाबली सगराने त्यांना मारायला सुरुवात केली तेव्हा, सर्वजण वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रयाला गेले.

वसिष्ठस्तान् तथेत्युक्त्वा समयेन महामुनिः । सगरं वारयामास तेषान्दत्त्वाऽभयन्तदा ।। २६.

वसिष्ठांनी त्यांच्या विनंतीला होकार दिला आणि त्या वेळी सगराला थांबवले, त्यांना भीती नको असे आश्वासन दिले.

सगरः स्वाम्प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्वास्यं निशम्य च। धर्म्मं जघान तेषां वै वेषान्यत्वं चकार ह ।। २६.

सगराने आपल्या गुरूचे वचन ऐकले आणि त्यांच्या राहत्या ठिकाणाची कल्पना घेतली. मग त्याने त्यांच्या हितासाठी धर्मानुसार वागले आणि त्यांचा वेष बदलला.

अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत्। यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानान्तथैव च।। २६.

त्याने शकांच्या डोक्याचे अर्धे केस कापले आणि त्यांना सोडून दिले; यवनांचे आणि काम्बोजांचे पूर्ण डोके मुंडन केले.

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रु धारिणः। निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ।। २६.

पारदांना मोकळे केस ठेवायला लावले, पल्लवांना दाढी वाढवायला सांगितले; त्या महान आत्म्याने सर्वांना वेदपठण आणि यज्ञातील उच्चार करण्यास मनाई केली.

शका यवनकाम्बोजाः पह्लवाः पारदैः सह। केलिस्पर्शा माहिषिका दार्वाश्चोलाः खसास्तथा ।। २६.

शक, यवन, काम्बोज, पल्लव आणि पारद, तसेच केलिस्पर्श, माहिषिक, दार्व, चोल आणि खास हे सर्व,

सर्व्वे ते क्षत्रियगणा धर्म्मस्तेषां निराकृतः। वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना ।। २६.

हे सगळे क्षत्रियांचे गट सगराने, वसिष्ठांच्या आधीच्या सांगण्यावरून, त्यांच्या धर्मापासून वंचित केले.

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम्। अश्वं विचारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः ।। २६.

तो धर्मात विजयी राजा, पृथ्वी जिंकून, अश्वमेध यज्ञासाठी दीक्षा घेऊन घोडा सोडला.

तस्य चारयतः सोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे। वेलासमीपेऽपहृतो भूमिञ्चैव प्रवेशितः ।। २६.

तो घोडा फिरत असताना, पूर्व-दक्षिण समुद्राच्या काठी नेण्यात आला आणि पृथ्वीमध्ये प्रवेश केला.

स तन्देशं सुतैः सर्वैः खनयामास पार्थिवः। आसेदुश्च ततस्तस्मिंस्तदन्तस्ते महार्णवे ।। २६.

राजाने आपल्या सर्व मुलांसह तो प्रदेश खणायला सुरुवात केली आणि अखेरीस ते सर्वजण त्या महासागराच्या टोकाला पोहोचले.

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम्। विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम् ।। २६.

तेथे त्यांनी आदिपुरुष, हरि, कृष्ण, प्रजापती, कपिल रूपातील विष्णु, हंस, नारायण या प्रभूचे दर्शन घेतले.

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत् प्रतिपद्यते। दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वे चत्वारस्त्ववशेषिताः ।। २६.

त्यांच्या दृष्टीसमोर गेल्यावर, त्या तेजाने सर्व पुत्र भस्म झाले; फक्त चारच उरले.

बर्हिकेतुः सकेतुश्च तथा धर्म्मरतस्त्रयः। शूरः पञ्चवनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभो ।। २६.

बरहीकेतु, सकेतु, तसेच धर्मनिष्ठ असे तीन, शूर आणि पञ्चवन—हे त्याच्या वंशाचे पुढील वंशज झाले.

प्रादाच्च तस्य भगवान् हरिर्नारायणो वरान्। अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा। विभुं पुत्रं समुद्रञ्च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ।। २६.

भगवान हरि नारायणाने त्याला वर दिले—आपल्या वंशाचे अक्षयत्व, शंभर अश्वमेध यज्ञ, पराक्रमी पुत्र, समुद्र आणि स्वर्गात कायमचे स्थान.

स समुद्रोऽश्वमादाय वन्ददे (?) सरितांपतिः। सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै ।। २६.

समुद्राने घोडा घेतला आणि नद्यांचा स्वामीस वंदन केले; त्या कृतीमुळे त्याला 'सागर' हे नाव मिळाले.

तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रात् प्राप्य पार्थिवः। आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः ।। २६.

राजाने समुद्रातून तो अश्वमेधाचा घोडा परत मिळवला आणि पुन्हा पुन्हा शंभर अश्वमेध यज्ञ केले.

षष्टिपुत्रसहस्राणि दग्धान्यश्वानुसारिणाम्। तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम्। पुत्राणान्तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम् ।। २६.

घोड्याचा पाठलाग करणारे साठ हजार पुत्र भस्म झाले; त्यांचे तेज नारायणामध्ये विलीन झाले. पुत्रांची संख्या साठ हजारच होती, असे आम्ही ऐकले.

ऋषय ऊचुः।. सगरस्यात्मजा राज्ञः कथं जाता महाबलाः। विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद ।। २६.

ऋषी म्हणाले: राजा सगराचे हे पराक्रमी पुत्र कसे जन्मले? हे साठ हजार शूर पुत्र कोणत्या प्रकारे झाले, ते सांग.

सूत उवाच।। द्वे पत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे। ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः ।। २६.

सूतेने सांगितले: सगराच्या दोन पत्नी होत्या, त्या दोघीही तपामुळे पावन झाल्या होत्या. मोठी पत्नी विदर्भराजाची कन्या, नाव केशिनी.