वायुपुराणम्

एष सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समा सतः। इत्येते षढविसर्गा हिक्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः। स्वायम्भुवाद्या- संक्षेपाच्चाक्षुषान्ता यथाक्रमम् ।। २.

चाक्षुष मनुच्या काळातील ही सृष्टी सांगितली गेली आहे; स्वयंभुवापासून चाक्षुषापर्यंतच्या सहा सृष्टी या क्रमाने सांगितल्या आहेत.

एते सर्गा यथाप्रज्ञं प्रोक्ता वै द्विजसत्तमाः। वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः ।। २.

द्विजश्रेष्ठांनो, माझ्या समजुतीनुसार या सृष्टी मी सांगितल्या; त्यांचा संपूर्ण विस्तार वैवस्वत मनुच्या सृष्टीत समजावा.

अनन्ता नातिरिक्ताश्च सर्वे सर्गा विवस्वतः। आरोग्यायुष्प्रमाणेन धर्मतः कामतोऽर्थतः। एतानेव गुणानेति यः पठत्यनसूयकः ।। २.

विवस्वताच्या सर्व सृष्टी अनंत आहेत, पण काहीच जास्त नाहीत; आरोग्य, आयुष्य, धर्म, काम आणि अर्थ यानुसार—जो कोणी हे गुण द्वेष न करता म्हणतो, त्याला हे गुण मिळतात.

वैवस्वतस्य वक्ष्यामि साम्प्रतस्य महात्मनः। समासाद्व्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत ।। २.

आता मी महात्मा वैवस्वत मनुच्या सृष्टीचे संक्षिप्त आणि विस्ताराने वर्णन करणार आहे; मी सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका.

सूत उवाच।। सप्तमे त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह। मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः ।। ३.

सूत म्हणाले: सातव्या मन्वंतरात, वैवस्वत मनुच्या काळात, मारीच आणि कश्यप यांच्या पासून देव आणि श्रेष्ठ ऋषी जन्मले.

आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः। भृगवोऽङ्गिरसश्चैव ह्यष्टौ देवगणाः स्मृताः ।। ३.

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्व, मरुत, भृगु आणि अंगिरस—हे आठ देवगण म्हणून ओळखले जातात.

आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः। साध्याश्च वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः ।। ३.

आदित्य, मरुत आणि रुद्र हे कश्यपाचे पुत्र आहेत; साध्य, वसु आणि विश्व हे धर्माचे तीन पुत्रगण आहेत.

भृगोस्तु भार्गवो देवो ह्यङ्गिरोऽङ्गिरसः सुतः । वैवस्वतेऽन्तेरे ह्यस्मिन् नित्यं ते छन्दजाः सुराः ।। ३.

भृगु पासून भार्गव देव जन्मला आणि अंगिरस पासून अंगिरस नावाचा पुत्र झाला; वैवस्वत मनुच्या शेवटी, हे सर्व देव नेहमीच इच्छेने जन्म घेतात.

एष सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः साम्प्रतः शुभः। तेजस्वी साम्प्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः ।। ३.

ही सध्याची सृष्टी मारीचाची म्हणून ओळखावी; त्यांच्यात सध्या तेजस्वी आणि बलवान इंद्र प्रसिद्ध आहे.

अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते ये च साम्प्रतम्। सर्वे मन्वन्तरेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।। ३.

जे गेले, जे येणार आहेत आणि जे सध्या आहेत—सर्व मन्वंतरातील इंद्र हे सारखीच लक्षणे असलेले आहेत, असे समजावे.

भूतभव्यभवन्नाथः सहस्राक्षः पुरन्दरः । मघवन्तश्च ते सर्वे श्रृङ्गिणो वज्रपाणयः। सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक् शतगुणेन तु ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी—सहस्त्र नेत्र असलेला पुरंदर—हे सर्व मघवान, शृंगी, वज्रधारी, यांनी प्रत्येकाने वेगवेगळ्या वेळी शंभर यज्ञ केले, आणि प्रत्येकाने ते शंभरपट केले आहेत.

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्त्यबलानि च। अभिभूयावतिष्ठन्ते धर्माद्यैः कारणैरपि ।। ३.

तीनही लोकांतील सर्व सत्त्वे, कितीही बलवान किंवा दुर्बल असली तरी, धर्म व इतर कारणांनी जिंकली जातात आणि त्यांच्यावर राज्य केले जाते.

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मेनिबोधत ।। ३.

तेज, तप, बुद्धी, बळ, विद्या आणि पराक्रम यांच्या जोरावर जे भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे स्वामी आहेत, ते सामर्थ्यशाली होतात. हे सर्व मी सांगणार आहे, म्हणून माझे लक्षपूर्वक ऐका.

भूतं भव्यं भविष्यं तत् स्मृतं लोकत्रयं द्विजैः। भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम् । भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम् ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांना द्विजांनी तीन लोक असे म्हटले आहे. ही पृथ्वी म्हणजे भूलोक, आकाश म्हणजे भुवः आणि भविष्य म्हणजे स्वर्ग. या सर्वांसाठी साधन काय आहे, ते मी सांगतो.

ध्यायता पुत्रकामेन ब्रह्मणाग्रे विभाषितम्। भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोकोऽयमभूत्तदा ।। ३.

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने ध्यान करताना ब्रह्मदेवाने सुरुवातीला 'भूः' असे उच्चारले; आणि मग हा भुलोक निर्माण झाला.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्वाद्दर्शनत्वाच्च भूर्लोकोऽयमभूत्ततः। अतोऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्विजैः स्मृतः ।। ३.

या सृष्टीत पुन्हा ब्रह्मदेवाने 'भवत्' असे उच्चारले; अस्तित्वामुळे हा भुलोक निर्माण झाला. म्हणून हा पहिला लोक आहे आणि तो द्विजांनी 'भूः' म्हणून ओळखला जातो.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्युत्पद्यमानेन कालशब्दोऽयमुच्यते ।। ३.

या सृष्टीत ब्रह्मदेवाने पुन्हा 'भवत्' असे म्हटले; 'भवत्' म्हणजे जे निर्माण होत आहे, त्यालाच काळाचा शब्द म्हणतात.

भवनात्तु भुवर्लोको निरुक्तज्ञैर्निरुच्यते। अन्तरिक्षं भुवस्तस्माद् द्वितीयो लोक उच्यते ।। ३.

'भवन' या शब्दावरून ज्यांना शब्दांचा अर्थ माहीत आहे, ते भुवर्लोक असे सांगतात; आकाश म्हणजे भुवः, म्हणून दुसरा लोक त्याला म्हणतात.

उत्पन्ने तु भुवर्लोके तृतीयं ब्रह्मणा पुनः । भव्येति व्याहृतं यस्माद्भव्यो लोकस्तदाऽभवत् ।। ३.

भुवर्लोक निर्माण झाल्यावर ब्रह्मदेवाने तिसरा शब्द 'भव्य' उच्चारला; त्यामुळे 'भव्य' नावाचा लोक निर्माण झाला.

अनागते भव्य इति शब्द एष विभाव्यते। तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्तु दिवं स्मृतम् ।। ३.

'भव्य' हा शब्द जे अजून आलेले नाही त्यासाठी वापरला जातो; म्हणून तो लोक 'भव्य' म्हणून ओळखला जातो, पण नावाने त्याला स्वर्ग म्हणतात.

स्वरित्युक्तं तृतीयोऽन्यो भाव्यो लोकस्तदाभवत्। भाव्य इत्येष धातुर्वै भाव्ये काले विभाव्यते ।। ३.

तिसऱ्या लोकाला 'स्वः' असे म्हटले गेले; त्यामुळे 'भव्य' नावाचा लोक निर्माण झाला. 'भू' हा धातू भविष्यातील गोष्टींसाठी वापरला जातो.

भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम्। दिवं स्मृतं तथा भाव्यं त्रैलोक्यस्यैष संग्रहः ।। ३.

ही पृथ्वी 'भूः', आकाश 'भुवः' आणि स्वर्ग 'भव्य' म्हणून ओळखले जातात; हेच तीन लोकांचे संक्षिप्त स्वरूप आहे.

त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयोऽभवन्। नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः ।। ३.

तीनही लोकांशी संबंधित या उच्चारांनी तीन व्याहृती निर्माण झाल्या; 'नाथ' हा धातू रक्षण करण्यासाठी वापरला जातो, असे धातू जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहे.

यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तदा। लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्रा द्विजैः स्मृताः ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान या तीन लोकांचे जे स्वामी आहेत, त्यांना द्विजांनी 'इंद्र' असे म्हटले आहे.

प्रधानभूता देवेन्द्रा गुण भूतास्तथैव च। मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि ।। ३.

देवतांमध्ये मुख्य म्हणजे इंद्र, आणि गुणांनी युक्त असणारे इतरही आहेत; प्रत्येक मन्वंतरात यज्ञाचा भाग मिळवणारे देव असेच असतात.

यक्षगन्धर्वरक्षांसि पिशाचोरगदानवाः। महिमानः स्मृता ह्येते देवन्द्राणान्तु सर्वशः ।। ३.

यक्ष, गंधर्व, राक्षस, पिशाच्च, सर्प आणि दानव—हे सर्व देवेंद्रांच्या सामर्थ्याचे रूप मानले जातात.

देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते । रक्षन्तीमाः प्रजाः सर्वा धर्मेणेह सुरोत्तमाः ।। ३.

देवतांचे इंद्र हेच गुरु, नाथ, राजा आणि पितर आहेत; हे उत्तम देव सर्व प्रजांचे धर्माने रक्षण करतात.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः। सप्तर्षीन् सम्प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं ये दिवि स्थिताः ।। ३.

देवतांच्या इंद्रांचे हे गुण थोडक्यात सांगितले. आता स्वर्गात असलेल्या सात ऋषींबद्दल मी सांगतो.

गाधिजः कौशिको धीमान् विश्वामित्रो महातपाः। भार्गवो जमदग्निश्च ऊरुपुत्रः प्रतापवान् ।। ३.

गाधीपुत्र, बुद्धिमान कौशिक, महान तपस्वी विश्वामित्र, भार्गव जमदग्नी आणि पराक्रमी ऊरुपुत्र—