वायुपुराणम्

तस्य सत्यरता नाम भार्य्या केकयवंशजा। कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ।। २६.

त्याची पत्नी, सत्यरता नावाची, केकय वंशातील, तिने निष्कलंक हरिश्चंद्र नावाचा पुत्र जन्माला घातला.

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः । आहर्त्ता राजसूयस्य सम्राडिति परिश्रुतः ।। २६.

तो राजा हरिश्चंद्र त्रिशंकुचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो; तो राजसूय यज्ञ करणारा आणि सम्राट म्हणून प्रसिद्ध आहे.

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्य्यवान्। हरितो रोहितस्याथ चंचुहारीत उच्यते ।। २६.

हरिश्चंद्राचा पुत्र वीर्यवान रोहित नावाचा होता; रोहिताचा पुत्र हरित आणि त्याचा वंशज चंचु हारित म्हणून ओळखला जातो.

विजयश्च सुदेवश्च चंचुपुत्रौ बभूवतुः। जेता सर्व्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः ।। २६.

विजय आणि सुदेव हे चंचु यांचे दोन पुत्र झाले. विजयाने सर्व क्षत्रियांना जिंकले म्हणून त्याला 'विजय' हे नाव मिळाले.

रुरुकस्तनयस्तत्र राजा धर्म्मार्थकोविदः। रुरुकाद्धृतकः पुत्रस्तस्माद्बाहुश्च जज्ञिवान् ।। २६.

रुरुक हा त्यांचा पुत्र होता, तो धर्म आणि संपत्ती यात पारंगत राजा झाला. रुरुकापासून हृतक नावाचा मुलगा झाला, आणि त्याच्यापासून बाहू जन्मला.

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः। शकैर्यवनकाम्बोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा ।। २६.

हैहय आणि तालजंघ या लोकांनी, तसेच शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पहलव यांनी त्या राजाला त्रास दिला आणि त्याला गादीवरून खाली उतरवले.

नात्यर्थं धार्म्मिकोऽभूत् स धर्म्म्ये सत्ययुगे तथा। सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै। भृगोराश्रममासाद्य तुर्वेण परिरक्षितः ।। २६.

तो राजा सत्ययुगात असूनही फारसा धर्मनिष्ठ नव्हता. बाहूचा मुलगा सगर, विषासह जन्मला. तो भृगूंच्या आश्रमात पोहोचला आणि तुर्वा याने त्याचे रक्षण केले.

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात् सगरो नृपः। जघान पृथिवीङ्गत्वा तालजंघान् सहैहयान् ।। २६.

सगर राजाने भृगूंच्या वंशजाकडून अग्न्यास्त्र मिळवले आणि पृथ्वी जिंकून, तालजंघ आणि हैहय यांना ठार केले.

शकानां पह्लवानाञ्च धर्म्मान्निरसदच्युतः। क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानाञ्च धर्म्मवित् ।। २६.

तो अडगळी न होणारा राजा शकाशी आणि पहलवांना त्यांच्या धर्मातून बाहेर काढला; तसेच क्षत्रिय आणि पारद यांनाही त्यांच्या योग्य कर्तव्यांपासून दूर केले.

ऋषय ऊचुः।। कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्। किमर्थञ्च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्। धर्म्मान् कुलोचितान् क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः ।। २६.

ऋषींनी विचारले: सगर राजा विषासह कसा जन्मला? आणि राजाने रागावून शक व इतर बलाढ्य क्षत्रियांना त्यांच्या घराण्याच्या कर्तव्यांपासून व धर्मापासून का दूर केले?

सूत उवाच।। बाहोर्व्यसनिनस्तस्य हृतं राज्यं पुरा किल। हैहयैस्तालजंवैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः ।। २६.

सूतेने सांगितले: बाहू या दुःखी राजाचे राज्य पूर्वी हैहय, तालजंघ आणि एकत्र जमलेल्या शक यांनी काढून घेतले.

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पह्लवास्तथा। हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्चगणास्तदा ।। २६.

यवन, पारद, कंबोज आणि पहलव हे सुद्धा त्या वेळी हैहयांच्या मदतीसाठी पुढे आले. हे पाच गट एकत्र झाले.

हृतं राज्यं बलीयोभिरेभिः क्षत्रियपुङ्गवैः । हृतराज्यस्तदा बाहुः संन्यस्य नु तदा नृपः। वनं प्रविश्य धर्म्मात्मा सह पत्न्या तपोऽचरत् ।। २६.

या बलाढ्य क्षत्रियांनी बळाचा वापर करून राज्य काढून घेतले. बाहूने आपले राज्य गमावले, त्याने त्याग केला आणि पत्नीसमवेत वनात जाऊन धर्माने तपस्या केली.

कस्यचित्त्वथ कालस्य तोयार्थं प्रस्थितो नृपः। वृद्धत्वाद्दुर्ब्बलत्वाच्च अन्तरा स ममार च ।। २६.

काही काळाने राजा पाणी आणायला गेला, पण वय आणि अशक्तपणामुळे वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला.

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतोऽन्वगात् । सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।। २६.

त्याची पत्नी, यादव वंशातील, गरोदर असताना त्याच्या मागे गेली. तिच्या सावत्र पत्नीने गर्भ नष्ट करण्याच्या हेतूने तिला विष दिले.

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्नौ तं समरोहयत्। और्वस्तां भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्विन्यवर्त्तयत् ।। २६.

तीने पतीची चिता तयार केली आणि त्याला अग्नीत ठेवले. भृगूंच्या वंशातील और्व ऋषीने हे पाहून दयाळूपणाने तिला थांबवले.

तस्याश्रमे तु तङ्गर्भं सागरेण तदा सह। व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धार्मिकम् ।। २६.

त्यांच्या आश्रमातच तिने विषासह मुलाला जन्म दिला. तो महाबली, धर्मशील सगर नावाचा मुलगा होता.

और्वस्तु जातकर्मादीन् कृत्वा तस्य महात्मनः। अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत् ।। २६.

और्व ऋषींनी त्या महात्म्याच्या जन्माचे संस्कार केले, त्याला वेद आणि शास्त्र शिकवले आणि नंतर त्याला अस्त्र दिले.

जामदग्न्यात्तदाग्नेयमसुरैरपि दुःसहम्। स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । जघान हैहयान् क्रुद्धो रुद्रः पशुगणानिव ।। २६.

त्याला जमदग्नीपुत्राकडून अग्न्यास्त्र मिळाले, जे असुरांनाही सहन होत नव्हते. त्या अस्त्राच्या आणि स्वतःच्या बळावर, सगराने रागाने हैहयांचा संहार केला, जसा रुद्र पशूंच्या कळपाचा करतो.

ततः शकान् सयवनान् काम्बोजान् पारदांस्तथा। पह्लवांश्चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः ।। २६.

नंतर राजाने शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पहलव यांचा पूर्णपणे नाश करण्याचा निर्धार केला.

ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना। वसिष्ठं शरणं सर्व्वे प्रपन्नाः शरणैषिणः ।। २६.

महाबली सगराने त्यांना मारायला सुरुवात केली तेव्हा, सर्वजण वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रयाला गेले.

वसिष्ठस्तान् तथेत्युक्त्वा समयेन महामुनिः । सगरं वारयामास तेषान्दत्त्वाऽभयन्तदा ।। २६.

वसिष्ठांनी त्यांच्या विनंतीला होकार दिला आणि त्या वेळी सगराला थांबवले, त्यांना भीती नको असे आश्वासन दिले.

सगरः स्वाम्प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्वास्यं निशम्य च। धर्म्मं जघान तेषां वै वेषान्यत्वं चकार ह ।। २६.

सगराने आपल्या गुरूचे वचन ऐकले आणि त्यांच्या राहत्या ठिकाणाची कल्पना घेतली. मग त्याने त्यांच्या हितासाठी धर्मानुसार वागले आणि त्यांचा वेष बदलला.

अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत्। यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानान्तथैव च।। २६.

त्याने शकांच्या डोक्याचे अर्धे केस कापले आणि त्यांना सोडून दिले; यवनांचे आणि काम्बोजांचे पूर्ण डोके मुंडन केले.

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रु धारिणः। निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ।। २६.

पारदांना मोकळे केस ठेवायला लावले, पल्लवांना दाढी वाढवायला सांगितले; त्या महान आत्म्याने सर्वांना वेदपठण आणि यज्ञातील उच्चार करण्यास मनाई केली.

शका यवनकाम्बोजाः पह्लवाः पारदैः सह। केलिस्पर्शा माहिषिका दार्वाश्चोलाः खसास्तथा ।। २६.

शक, यवन, काम्बोज, पल्लव आणि पारद, तसेच केलिस्पर्श, माहिषिक, दार्व, चोल आणि खास हे सर्व,

सर्व्वे ते क्षत्रियगणा धर्म्मस्तेषां निराकृतः। वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना ।। २६.

हे सगळे क्षत्रियांचे गट सगराने, वसिष्ठांच्या आधीच्या सांगण्यावरून, त्यांच्या धर्मापासून वंचित केले.

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम्। अश्वं विचारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः ।। २६.

तो धर्मात विजयी राजा, पृथ्वी जिंकून, अश्वमेध यज्ञासाठी दीक्षा घेऊन घोडा सोडला.

तस्य चारयतः सोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे। वेलासमीपेऽपहृतो भूमिञ्चैव प्रवेशितः ।। २६.

तो घोडा फिरत असताना, पूर्व-दक्षिण समुद्राच्या काठी नेण्यात आला आणि पृथ्वीमध्ये प्रवेश केला.