वायुपुराणम्

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत्। प्रोवाच चैव भगवान् वसिष्ठस्तं नृपात्मजम् ।। २६.

हे ऐकून वसिष्ठांनी त्याला सोडून दिले; आणि त्या वेळी भगवंत वसिष्ठांनी त्या राजपुत्राला असे सांगितले.

पातये क्रूर हे क्रूर तव शंकुमयोमयम् । यदि ते त्रीणि शंकूनि न स्युर्हि पुरुषाधम ।। २६.

'क्रूरा, रे क्रूरा, तुझे शरीर लोखंडाच्या तीन शंकूंनी छिद्रित होवो, जर तू मनुष्यात सर्वात नीच नसशील तर.'

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च। अप्रोषितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ।। २६.

वडिलांना न खुश ठेवणे, गुरूच्या गायीला मारणे आणि वनवासात निषिद्ध असलेले खाणे — या तिन्ही गोष्टींमुळे तुझा अपराध तिप्पट झाला आहे.

एवं स त्रीणि शंकूनि दृष्ट्वा तस्य महा तपाः। त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः ।। २६.

अशा प्रकारे, त्या तीन शंका पाहून, त्या महान तपस्व्याने त्याला 'त्रिशंकु' असे नाव दिले; त्यानंतर तो त्रिशंकु म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते। ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे ।। २६.

विश्वामित्र आपले कुटुंब पोसण्यासाठी परत आले, आणि तेव्हा त्रिशंकुवर प्रसन्न होऊन त्याला वर दिला.

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं व्रवे नृपात्मजः। अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके ।। २६.

वर मागायला सांगितल्यावर, त्या वेळी बारा वर्षांचा दुष्काळ आणि उपासमारीची भीती असताना, राजपुत्राने गुरूला विचारले.

अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये याजयामास तं मुनिः। मिषतां दैवतानाञ्च वसिष्ठस्य च कौशिकः। सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत् प्रभुः ।। २६.

मुनिने त्याचा पितृराज्यात राज्याभिषेक केला आणि त्याच्याकडून यज्ञ करवून घेतला; देवता आणि वसिष्ठ यांच्या समक्ष कौशिकाने त्याला देहासह स्वर्गात नेले.

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत्। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिका जनाः ।। २६.

वसिष्ठ बघत असताना ते अद्भुत वाटले; आणि येथेही पुराणज्ञ लोक हे दोन श्लोक म्हणतात.

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिवि राजते । देवै सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः ।। २६.

विश्वामित्रांच्या कृपेने त्रिशंकु स्वर्गात देवांसह तेजस्वीपणे चमकत आहे, त्या बुद्धिमान आणि सामर्थ्यशाली ऋषीच्या आशीर्वादामुळे.

शनैर्यात्यबला रम्या हेमन्ते चन्द्रमण्डिता। अलंकृता त्रिभिर्भावैस्त्रिशङ्कुग्रहभूषिता ।। २६.

हिवाळ्यात चंद्राने सजलेली, सुंदर पण दुर्बल, तीन रूपांनी अलंकृत आणि त्रिशंकु नक्षत्राने शोभलेली ती मंदपणे पुढे सरकत आहे.

तस्य सत्यरता नाम भार्य्या केकयवंशजा। कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ।। २६.

त्याची पत्नी, सत्यरता नावाची, केकय वंशातील, तिने निष्कलंक हरिश्चंद्र नावाचा पुत्र जन्माला घातला.

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः । आहर्त्ता राजसूयस्य सम्राडिति परिश्रुतः ।। २६.

तो राजा हरिश्चंद्र त्रिशंकुचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो; तो राजसूय यज्ञ करणारा आणि सम्राट म्हणून प्रसिद्ध आहे.

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्य्यवान्। हरितो रोहितस्याथ चंचुहारीत उच्यते ।। २६.

हरिश्चंद्राचा पुत्र वीर्यवान रोहित नावाचा होता; रोहिताचा पुत्र हरित आणि त्याचा वंशज चंचु हारित म्हणून ओळखला जातो.

विजयश्च सुदेवश्च चंचुपुत्रौ बभूवतुः। जेता सर्व्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः ।। २६.

विजय आणि सुदेव हे चंचु यांचे दोन पुत्र झाले. विजयाने सर्व क्षत्रियांना जिंकले म्हणून त्याला 'विजय' हे नाव मिळाले.

रुरुकस्तनयस्तत्र राजा धर्म्मार्थकोविदः। रुरुकाद्धृतकः पुत्रस्तस्माद्बाहुश्च जज्ञिवान् ।। २६.

रुरुक हा त्यांचा पुत्र होता, तो धर्म आणि संपत्ती यात पारंगत राजा झाला. रुरुकापासून हृतक नावाचा मुलगा झाला, आणि त्याच्यापासून बाहू जन्मला.

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः। शकैर्यवनकाम्बोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा ।। २६.

हैहय आणि तालजंघ या लोकांनी, तसेच शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पहलव यांनी त्या राजाला त्रास दिला आणि त्याला गादीवरून खाली उतरवले.

नात्यर्थं धार्म्मिकोऽभूत् स धर्म्म्ये सत्ययुगे तथा। सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै। भृगोराश्रममासाद्य तुर्वेण परिरक्षितः ।। २६.

तो राजा सत्ययुगात असूनही फारसा धर्मनिष्ठ नव्हता. बाहूचा मुलगा सगर, विषासह जन्मला. तो भृगूंच्या आश्रमात पोहोचला आणि तुर्वा याने त्याचे रक्षण केले.

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात् सगरो नृपः। जघान पृथिवीङ्गत्वा तालजंघान् सहैहयान् ।। २६.

सगर राजाने भृगूंच्या वंशजाकडून अग्न्यास्त्र मिळवले आणि पृथ्वी जिंकून, तालजंघ आणि हैहय यांना ठार केले.

शकानां पह्लवानाञ्च धर्म्मान्निरसदच्युतः। क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानाञ्च धर्म्मवित् ।। २६.

तो अडगळी न होणारा राजा शकाशी आणि पहलवांना त्यांच्या धर्मातून बाहेर काढला; तसेच क्षत्रिय आणि पारद यांनाही त्यांच्या योग्य कर्तव्यांपासून दूर केले.

ऋषय ऊचुः।। कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्। किमर्थञ्च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्। धर्म्मान् कुलोचितान् क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः ।। २६.

ऋषींनी विचारले: सगर राजा विषासह कसा जन्मला? आणि राजाने रागावून शक व इतर बलाढ्य क्षत्रियांना त्यांच्या घराण्याच्या कर्तव्यांपासून व धर्मापासून का दूर केले?

सूत उवाच।। बाहोर्व्यसनिनस्तस्य हृतं राज्यं पुरा किल। हैहयैस्तालजंवैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः ।। २६.

सूतेने सांगितले: बाहू या दुःखी राजाचे राज्य पूर्वी हैहय, तालजंघ आणि एकत्र जमलेल्या शक यांनी काढून घेतले.

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पह्लवास्तथा। हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्चगणास्तदा ।। २६.

यवन, पारद, कंबोज आणि पहलव हे सुद्धा त्या वेळी हैहयांच्या मदतीसाठी पुढे आले. हे पाच गट एकत्र झाले.

हृतं राज्यं बलीयोभिरेभिः क्षत्रियपुङ्गवैः । हृतराज्यस्तदा बाहुः संन्यस्य नु तदा नृपः। वनं प्रविश्य धर्म्मात्मा सह पत्न्या तपोऽचरत् ।। २६.

या बलाढ्य क्षत्रियांनी बळाचा वापर करून राज्य काढून घेतले. बाहूने आपले राज्य गमावले, त्याने त्याग केला आणि पत्नीसमवेत वनात जाऊन धर्माने तपस्या केली.

कस्यचित्त्वथ कालस्य तोयार्थं प्रस्थितो नृपः। वृद्धत्वाद्दुर्ब्बलत्वाच्च अन्तरा स ममार च ।। २६.

काही काळाने राजा पाणी आणायला गेला, पण वय आणि अशक्तपणामुळे वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला.

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतोऽन्वगात् । सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।। २६.

त्याची पत्नी, यादव वंशातील, गरोदर असताना त्याच्या मागे गेली. तिच्या सावत्र पत्नीने गर्भ नष्ट करण्याच्या हेतूने तिला विष दिले.

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्नौ तं समरोहयत्। और्वस्तां भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्विन्यवर्त्तयत् ।। २६.

तीने पतीची चिता तयार केली आणि त्याला अग्नीत ठेवले. भृगूंच्या वंशातील और्व ऋषीने हे पाहून दयाळूपणाने तिला थांबवले.

तस्याश्रमे तु तङ्गर्भं सागरेण तदा सह। व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धार्मिकम् ।। २६.

त्यांच्या आश्रमातच तिने विषासह मुलाला जन्म दिला. तो महाबली, धर्मशील सगर नावाचा मुलगा होता.

और्वस्तु जातकर्मादीन् कृत्वा तस्य महात्मनः। अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत् ।। २६.

और्व ऋषींनी त्या महात्म्याच्या जन्माचे संस्कार केले, त्याला वेद आणि शास्त्र शिकवले आणि नंतर त्याला अस्त्र दिले.

जामदग्न्यात्तदाग्नेयमसुरैरपि दुःसहम्। स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । जघान हैहयान् क्रुद्धो रुद्रः पशुगणानिव ।। २६.

त्याला जमदग्नीपुत्राकडून अग्न्यास्त्र मिळाले, जे असुरांनाही सहन होत नव्हते. त्या अस्त्राच्या आणि स्वतःच्या बळावर, सगराने रागाने हैहयांचा संहार केला, जसा रुद्र पशूंच्या कळपाचा करतो.