वायुपुराणम्

पित्रा रुदंस्तदा राष्ट्रात् परित्यक्तं स्वमात्मजम्। न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै ।। २६.

त्याच्या वडिलांनी रडत आपल्या मुलाला राज्यातून बाहेर काढले, तेव्हा वसिष्ठ ऋषींनी काही कारणास्तव त्याला थांबवले नाही.

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे। एवं सत्यव्रतस्तान् वै कृतवान् सप्तमे पदे ।। २६.

लग्नाच्या मंत्रांचा शेवट सातव्या पावलावर होतो; म्हणून सत्यव्रताने ते मंत्र सातव्या पावलावर उच्चारले.

जानन् धर्म्मान् वसिष्ठस्तु न च मन्त्रानिहेच्छति। इति सत्यव्रते रोषं वसिष्ठो मनसाकरोत् ।। २६.

वसिष्ठांनी धर्म जाणूनही मंत्र म्हणायचे टाळले; त्यामुळे वसिष्ठांनी सत्यव्रतावर मनात राग धरला.

गुरुर्बुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस्तदा। न तु सत्यव्रतो बुद्ध्या उपांशुव्रतमस्य वै ।। २६.

त्या वेळी पूज्य वसिष्ठ गुरुंनी बुद्धीने वागले; पण सत्यव्रताने मात्र उपांशु व्रत योग्यरीत्या पाळले नाही.

तस्मिंश्चोपरते यो यत्पितुरासीन्महामनाः। तेन द्वादशवर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः ।। २६.

जेव्हा तो निवर्तला, तेव्हा त्याच्या वडिलांच्या जागी जो महान मनाचा होता, त्याच्या काळात बारा वर्षे इंद्राने पाऊस पाडला नाही.

तेन त्विदानीं बहुधा दीक्षां तां दुर्बलां भुवि। कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य कृतेयञ्च भवेदिति ।। २६.

म्हणून आता ही दीक्षा पृथ्वीवर अनेक प्रकारांनी आणि दुर्बल झाली आहे; ती आपल्यासाठी आणि आपल्या कुळासाठी प्रायश्चित्त म्हणून केली जाते.

ततो वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत्। अभिषेक्ष्याम्यहं राज्ये पश्चादेनमिति प्रभुः ।। २६.

तेव्हा भगवंत वसिष्ठांनी, वडिलांनी नाकारलेल्या त्याला, 'मी नंतर याला राज्याभिषेक करीन,' असे सांगून थांबवले.

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षान्तामुद्वहन् बली। अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ।। २६.

तो बलवान राजपुत्र बारा वर्षे दीक्षेचा काळ पाळत राहिला, आणि त्या काळात महात्मा वसिष्ठांकडे मांस नव्हते.

सर्व्वकामदुघां धेनुं संददर्श नृपात्मजः। तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधान्वितः ।। २६.

त्या राजपुत्राने सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गाय पाहिली; राग, भ्रम, थकवा आणि भूक यामुळे त्याने तसे वागले.

दस्युधर्म्मं गतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः। स तु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान् ।। २६.

तो दस्युंच्या वर्तनाकडे गेला आहे हे पाहून, बलवान राजपुत्राने त्या गायीला मारले; त्याने स्वतः आणि विश्वामित्राच्या मुलांसह तिचे मांस खाल्ले.

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत्। प्रोवाच चैव भगवान् वसिष्ठस्तं नृपात्मजम् ।। २६.

हे ऐकून वसिष्ठांनी त्याला सोडून दिले; आणि त्या वेळी भगवंत वसिष्ठांनी त्या राजपुत्राला असे सांगितले.

पातये क्रूर हे क्रूर तव शंकुमयोमयम् । यदि ते त्रीणि शंकूनि न स्युर्हि पुरुषाधम ।। २६.

'क्रूरा, रे क्रूरा, तुझे शरीर लोखंडाच्या तीन शंकूंनी छिद्रित होवो, जर तू मनुष्यात सर्वात नीच नसशील तर.'

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च। अप्रोषितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ।। २६.

वडिलांना न खुश ठेवणे, गुरूच्या गायीला मारणे आणि वनवासात निषिद्ध असलेले खाणे — या तिन्ही गोष्टींमुळे तुझा अपराध तिप्पट झाला आहे.

एवं स त्रीणि शंकूनि दृष्ट्वा तस्य महा तपाः। त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः ।। २६.

अशा प्रकारे, त्या तीन शंका पाहून, त्या महान तपस्व्याने त्याला 'त्रिशंकु' असे नाव दिले; त्यानंतर तो त्रिशंकु म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते। ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे ।। २६.

विश्वामित्र आपले कुटुंब पोसण्यासाठी परत आले, आणि तेव्हा त्रिशंकुवर प्रसन्न होऊन त्याला वर दिला.

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं व्रवे नृपात्मजः। अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके ।। २६.

वर मागायला सांगितल्यावर, त्या वेळी बारा वर्षांचा दुष्काळ आणि उपासमारीची भीती असताना, राजपुत्राने गुरूला विचारले.

अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये याजयामास तं मुनिः। मिषतां दैवतानाञ्च वसिष्ठस्य च कौशिकः। सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत् प्रभुः ।। २६.

मुनिने त्याचा पितृराज्यात राज्याभिषेक केला आणि त्याच्याकडून यज्ञ करवून घेतला; देवता आणि वसिष्ठ यांच्या समक्ष कौशिकाने त्याला देहासह स्वर्गात नेले.

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत्। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिका जनाः ।। २६.

वसिष्ठ बघत असताना ते अद्भुत वाटले; आणि येथेही पुराणज्ञ लोक हे दोन श्लोक म्हणतात.

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिवि राजते । देवै सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः ।। २६.

विश्वामित्रांच्या कृपेने त्रिशंकु स्वर्गात देवांसह तेजस्वीपणे चमकत आहे, त्या बुद्धिमान आणि सामर्थ्यशाली ऋषीच्या आशीर्वादामुळे.

शनैर्यात्यबला रम्या हेमन्ते चन्द्रमण्डिता। अलंकृता त्रिभिर्भावैस्त्रिशङ्कुग्रहभूषिता ।। २६.

हिवाळ्यात चंद्राने सजलेली, सुंदर पण दुर्बल, तीन रूपांनी अलंकृत आणि त्रिशंकु नक्षत्राने शोभलेली ती मंदपणे पुढे सरकत आहे.

तस्य सत्यरता नाम भार्य्या केकयवंशजा। कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ।। २६.

त्याची पत्नी, सत्यरता नावाची, केकय वंशातील, तिने निष्कलंक हरिश्चंद्र नावाचा पुत्र जन्माला घातला.

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः । आहर्त्ता राजसूयस्य सम्राडिति परिश्रुतः ।। २६.

तो राजा हरिश्चंद्र त्रिशंकुचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो; तो राजसूय यज्ञ करणारा आणि सम्राट म्हणून प्रसिद्ध आहे.

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्य्यवान्। हरितो रोहितस्याथ चंचुहारीत उच्यते ।। २६.

हरिश्चंद्राचा पुत्र वीर्यवान रोहित नावाचा होता; रोहिताचा पुत्र हरित आणि त्याचा वंशज चंचु हारित म्हणून ओळखला जातो.

विजयश्च सुदेवश्च चंचुपुत्रौ बभूवतुः। जेता सर्व्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः ।। २६.

विजय आणि सुदेव हे चंचु यांचे दोन पुत्र झाले. विजयाने सर्व क्षत्रियांना जिंकले म्हणून त्याला 'विजय' हे नाव मिळाले.

रुरुकस्तनयस्तत्र राजा धर्म्मार्थकोविदः। रुरुकाद्धृतकः पुत्रस्तस्माद्बाहुश्च जज्ञिवान् ।। २६.

रुरुक हा त्यांचा पुत्र होता, तो धर्म आणि संपत्ती यात पारंगत राजा झाला. रुरुकापासून हृतक नावाचा मुलगा झाला, आणि त्याच्यापासून बाहू जन्मला.

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः। शकैर्यवनकाम्बोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा ।। २६.

हैहय आणि तालजंघ या लोकांनी, तसेच शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पहलव यांनी त्या राजाला त्रास दिला आणि त्याला गादीवरून खाली उतरवले.

नात्यर्थं धार्म्मिकोऽभूत् स धर्म्म्ये सत्ययुगे तथा। सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै। भृगोराश्रममासाद्य तुर्वेण परिरक्षितः ।। २६.

तो राजा सत्ययुगात असूनही फारसा धर्मनिष्ठ नव्हता. बाहूचा मुलगा सगर, विषासह जन्मला. तो भृगूंच्या आश्रमात पोहोचला आणि तुर्वा याने त्याचे रक्षण केले.

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात् सगरो नृपः। जघान पृथिवीङ्गत्वा तालजंघान् सहैहयान् ।। २६.

सगर राजाने भृगूंच्या वंशजाकडून अग्न्यास्त्र मिळवले आणि पृथ्वी जिंकून, तालजंघ आणि हैहय यांना ठार केले.

शकानां पह्लवानाञ्च धर्म्मान्निरसदच्युतः। क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानाञ्च धर्म्मवित् ।। २६.

तो अडगळी न होणारा राजा शकाशी आणि पहलवांना त्यांच्या धर्मातून बाहेर काढला; तसेच क्षत्रिय आणि पारद यांनाही त्यांच्या योग्य कर्तव्यांपासून दूर केले.