वायुपुराणम्

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः। संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः ।। २६.

महान तपस्वी विश्वामित्राने त्या प्रदेशात आपली पत्नी सोडून, समुद्रकिनारी कठोर तप केला.

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम्। शिखया भरणार्थाय व्यक्रीणाद्घोशतेन वै ।। २६.

त्याच्या पत्नीनं त्यांच्या मधल्या मुलाला गळ्यात दोरी बांधून, जगण्यासाठी मोठ्याने हाका मारत विकायला काढले.

तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीतं तं नरोत्तमः। महर्षिपुत्रं धर्म्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः ।। २६.

तो मुलगा गळ्यात बांधलेला आणि विकला जात असल्याचे पाहून, धर्मनिष्ठ आणि संयमी राजकुमार, जो महर्षीचा पुत्र होता, त्याला सोडवून घेतले.

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् । विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकम्पार्थमेव च ।। २६.

महाबुद्धी सत्यव्रताने त्याच्या पालनपोषणाची जबाबदारी घेतली, विश्वामित्राच्या समाधानासाठी आणि दयेमुळे.

सोऽभवद्घालवो नाम गले बद्धो महातपाः। महर्षिः कौशिकस्तातस्तेन वीर्येण मोक्षितः ।। २६.

तो गळ्यात बांधलेला म्हणून 'घालव' नावाने ओळखला जाऊ लागला; तो मोठा तपस्वी होता. त्याच्या या पराक्रमामुळे महर्षी कौशिक, म्हणजे त्याचे वडील, मुक्त झाले.

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया। विश्वामित्रकलत्रञ्च बभार विनये स्थितः ।। २६.

त्याच्या व्रत, भक्ती, दया आणि वचनामुळे, शिस्तीत राहून सत्यव्रताने विश्वामित्राची पत्नी सांभाळली.

हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान्। विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसमपचत्ततः ।। २६.

त्याने विश्वामित्राच्या आश्रमाजवळ रानातील हरणे, रानडुकरे, म्हशी आणि इतर प्राणी मारून त्यांचे मांस शिजवले.

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्। पितुर्नियोगातभजन्नृपे तु वनमास्थिते ।। २६.

उपांशु व्रत पाळून आणि बारा वर्षांची दीक्षा घेऊन, वडिलांच्या आज्ञेने, राजा वनात असताना त्याने सेवा केली.

अयोध्याञ्चैव राज्यञ्च तथैवान्तःपुरं मुनिः। याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः परिरक्षितः ।। २६.

वसिष्ठ ऋषींनी याजक आणि शिक्षकांच्या मदतीने अयोध्या, राज्य आणि अंतःपुर यांचे रक्षण केले.

सत्यव्रतस्तु बाल्यात्तु भाविनोऽर्थस्य वै बलात्। वसिष्ठेऽभ्याधिकं मन्युं धारयामास मन्युना ।। २६.

सत्यव्रताने बालपणापासूनच, भविष्यातील घटनांच्या प्रभावामुळे, वसिष्ठांपेक्षा जास्त राग मनात धरला.

पित्रा रुदंस्तदा राष्ट्रात् परित्यक्तं स्वमात्मजम्। न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै ।। २६.

त्याच्या वडिलांनी रडत आपल्या मुलाला राज्यातून बाहेर काढले, तेव्हा वसिष्ठ ऋषींनी काही कारणास्तव त्याला थांबवले नाही.

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे। एवं सत्यव्रतस्तान् वै कृतवान् सप्तमे पदे ।। २६.

लग्नाच्या मंत्रांचा शेवट सातव्या पावलावर होतो; म्हणून सत्यव्रताने ते मंत्र सातव्या पावलावर उच्चारले.

जानन् धर्म्मान् वसिष्ठस्तु न च मन्त्रानिहेच्छति। इति सत्यव्रते रोषं वसिष्ठो मनसाकरोत् ।। २६.

वसिष्ठांनी धर्म जाणूनही मंत्र म्हणायचे टाळले; त्यामुळे वसिष्ठांनी सत्यव्रतावर मनात राग धरला.

गुरुर्बुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस्तदा। न तु सत्यव्रतो बुद्ध्या उपांशुव्रतमस्य वै ।। २६.

त्या वेळी पूज्य वसिष्ठ गुरुंनी बुद्धीने वागले; पण सत्यव्रताने मात्र उपांशु व्रत योग्यरीत्या पाळले नाही.

तस्मिंश्चोपरते यो यत्पितुरासीन्महामनाः। तेन द्वादशवर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः ।। २६.

जेव्हा तो निवर्तला, तेव्हा त्याच्या वडिलांच्या जागी जो महान मनाचा होता, त्याच्या काळात बारा वर्षे इंद्राने पाऊस पाडला नाही.

तेन त्विदानीं बहुधा दीक्षां तां दुर्बलां भुवि। कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य कृतेयञ्च भवेदिति ।। २६.

म्हणून आता ही दीक्षा पृथ्वीवर अनेक प्रकारांनी आणि दुर्बल झाली आहे; ती आपल्यासाठी आणि आपल्या कुळासाठी प्रायश्चित्त म्हणून केली जाते.

ततो वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत्। अभिषेक्ष्याम्यहं राज्ये पश्चादेनमिति प्रभुः ।। २६.

तेव्हा भगवंत वसिष्ठांनी, वडिलांनी नाकारलेल्या त्याला, 'मी नंतर याला राज्याभिषेक करीन,' असे सांगून थांबवले.

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षान्तामुद्वहन् बली। अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ।। २६.

तो बलवान राजपुत्र बारा वर्षे दीक्षेचा काळ पाळत राहिला, आणि त्या काळात महात्मा वसिष्ठांकडे मांस नव्हते.

सर्व्वकामदुघां धेनुं संददर्श नृपात्मजः। तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधान्वितः ।। २६.

त्या राजपुत्राने सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गाय पाहिली; राग, भ्रम, थकवा आणि भूक यामुळे त्याने तसे वागले.

दस्युधर्म्मं गतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः। स तु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान् ।। २६.

तो दस्युंच्या वर्तनाकडे गेला आहे हे पाहून, बलवान राजपुत्राने त्या गायीला मारले; त्याने स्वतः आणि विश्वामित्राच्या मुलांसह तिचे मांस खाल्ले.

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत्। प्रोवाच चैव भगवान् वसिष्ठस्तं नृपात्मजम् ।। २६.

हे ऐकून वसिष्ठांनी त्याला सोडून दिले; आणि त्या वेळी भगवंत वसिष्ठांनी त्या राजपुत्राला असे सांगितले.

पातये क्रूर हे क्रूर तव शंकुमयोमयम् । यदि ते त्रीणि शंकूनि न स्युर्हि पुरुषाधम ।। २६.

'क्रूरा, रे क्रूरा, तुझे शरीर लोखंडाच्या तीन शंकूंनी छिद्रित होवो, जर तू मनुष्यात सर्वात नीच नसशील तर.'

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च। अप्रोषितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ।। २६.

वडिलांना न खुश ठेवणे, गुरूच्या गायीला मारणे आणि वनवासात निषिद्ध असलेले खाणे — या तिन्ही गोष्टींमुळे तुझा अपराध तिप्पट झाला आहे.

एवं स त्रीणि शंकूनि दृष्ट्वा तस्य महा तपाः। त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः ।। २६.

अशा प्रकारे, त्या तीन शंका पाहून, त्या महान तपस्व्याने त्याला 'त्रिशंकु' असे नाव दिले; त्यानंतर तो त्रिशंकु म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते। ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे ।। २६.

विश्वामित्र आपले कुटुंब पोसण्यासाठी परत आले, आणि तेव्हा त्रिशंकुवर प्रसन्न होऊन त्याला वर दिला.

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं व्रवे नृपात्मजः। अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके ।। २६.

वर मागायला सांगितल्यावर, त्या वेळी बारा वर्षांचा दुष्काळ आणि उपासमारीची भीती असताना, राजपुत्राने गुरूला विचारले.

अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये याजयामास तं मुनिः। मिषतां दैवतानाञ्च वसिष्ठस्य च कौशिकः। सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत् प्रभुः ।। २६.

मुनिने त्याचा पितृराज्यात राज्याभिषेक केला आणि त्याच्याकडून यज्ञ करवून घेतला; देवता आणि वसिष्ठ यांच्या समक्ष कौशिकाने त्याला देहासह स्वर्गात नेले.

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत्। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिका जनाः ।। २६.

वसिष्ठ बघत असताना ते अद्भुत वाटले; आणि येथेही पुराणज्ञ लोक हे दोन श्लोक म्हणतात.

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिवि राजते । देवै सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः ।। २६.

विश्वामित्रांच्या कृपेने त्रिशंकु स्वर्गात देवांसह तेजस्वीपणे चमकत आहे, त्या बुद्धिमान आणि सामर्थ्यशाली ऋषीच्या आशीर्वादामुळे.