वायुपुराणम्

त्रसदश्वोऽनरण्यस्य हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्य्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमतो नृपः ।। २६.

अनरण्याचा मुलगा त्रसदश्व, आणि त्याचा मुलगा हर्यश्व होता. हर्यश्वापासून दृषद्वती नदीवर वसुमत नावाचा राजा जन्मला.

तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्म्मिकः। आसीत् त्रैधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यां रणप्रभुः ।। २६.

त्याचा मुलगा त्रिधन्वा नावाचा धर्मनिष्ठ राजा झाला. त्रैधन्वन हा तीन वेदांचा जाणकार आणि युद्धात कुशल होता.

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबलः। तेन भार्य्या विदर्भस्य हृता हत्वा दिवौकसः ।। २६.

त्याचा मुलगा सत्यव्रत नावाचा बलवान कुमार होता. त्याने देवांना मारून विदर्भाच्या पत्नीला पळवून नेलं.

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्ठां सम्प्रापितोष्विह। विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णु वृद्धो यतः स्मृतः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः क्षात्रोपेताः समाश्रिताः ।। २६.

त्याला विवाहमंत्रांमध्ये सामील होऊ दिलं नाही. त्याचा मुलगा विष्णुवृद्ध झाला, कारण त्याला विष्णूने वाढवलं. हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र असून, क्षत्रिय धर्म स्वीकारलेले आहेत.

कामाद्बलाच्च मोहाच्च सङ्कर्षणबलेन च। भाविनोऽर्थस्य च बलात् तत्कृतं तेन धीमता ।। २६.

काम, बळ, मोह आणि संकर्षणाच्या सामर्थ्यामुळे, तसेच भविष्यातील नशिबाच्या जोरावर, त्या बुद्धिमानाने ते कृत्य केलं.

तमधर्म्मेण संयुक्तं पिता त्रयीगुणोऽत्यजत्। अपध्वंसेति बहुशोऽवदत् क्रोधसमन्वितः ।। २६.

त्याच्या वडिलांनी, जे तीन वेदांच्या गुणांनी युक्त होते, त्याला अधर्मामुळे सोडून दिलं आणि रागाने वारंवार 'दूर हो' असं सांगितलं.

पितरं सोऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः। पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय ।। २६.

तो वारंवार वडिलांना विचारत राहिला, 'मी कुठे जाऊ?' तेव्हा वडिलांनी सांगितलं, 'श्वपाकांसोबत राहा.'

नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन। इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचनाद्विभो ।। २६.

मी स्वतःच्या मुलामधून पुत्राची इच्छा करणारा नाही, अरे कुलाला काळिमा फासणाऱ्या! असे म्हणून, प्रभूच्या आज्ञेने तो नगरातून निघून गेला.

न चैनं धारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः। स तु सत्यव्रतो धीमाञ्छ्वपाकावसथान्तिकम्। पित्रा मुक्तोऽवसद्वीरः पिता चास्य वनं ययौ ।। २६.

भगवान वसिष्ठ ऋषींनी त्याला थांबवले नाही; सत्यव्रत हा बुद्धिमान आणि धीर, वडिलांनी मुक्त केल्यावर, श्वपाकांच्या वस्तीजवळ राहिला, आणि त्याचे वडील वनात गेले.

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत् पाकशासनः। समा द्वादश संपूर्णास्तेनाधर्म्मेण वै तदा ।। २६.

त्या प्रदेशात, त्या काळात, इंद्राने पाऊस पाडला नाही; त्या अधर्मामुळे बारा पूर्ण वर्षे दुष्काळ पडला.

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः। संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः ।। २६.

महान तपस्वी विश्वामित्राने त्या प्रदेशात आपली पत्नी सोडून, समुद्रकिनारी कठोर तप केला.

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम्। शिखया भरणार्थाय व्यक्रीणाद्घोशतेन वै ।। २६.

त्याच्या पत्नीनं त्यांच्या मधल्या मुलाला गळ्यात दोरी बांधून, जगण्यासाठी मोठ्याने हाका मारत विकायला काढले.

तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीतं तं नरोत्तमः। महर्षिपुत्रं धर्म्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः ।। २६.

तो मुलगा गळ्यात बांधलेला आणि विकला जात असल्याचे पाहून, धर्मनिष्ठ आणि संयमी राजकुमार, जो महर्षीचा पुत्र होता, त्याला सोडवून घेतले.

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् । विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकम्पार्थमेव च ।। २६.

महाबुद्धी सत्यव्रताने त्याच्या पालनपोषणाची जबाबदारी घेतली, विश्वामित्राच्या समाधानासाठी आणि दयेमुळे.

सोऽभवद्घालवो नाम गले बद्धो महातपाः। महर्षिः कौशिकस्तातस्तेन वीर्येण मोक्षितः ।। २६.

तो गळ्यात बांधलेला म्हणून 'घालव' नावाने ओळखला जाऊ लागला; तो मोठा तपस्वी होता. त्याच्या या पराक्रमामुळे महर्षी कौशिक, म्हणजे त्याचे वडील, मुक्त झाले.

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया। विश्वामित्रकलत्रञ्च बभार विनये स्थितः ।। २६.

त्याच्या व्रत, भक्ती, दया आणि वचनामुळे, शिस्तीत राहून सत्यव्रताने विश्वामित्राची पत्नी सांभाळली.

हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान्। विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसमपचत्ततः ।। २६.

त्याने विश्वामित्राच्या आश्रमाजवळ रानातील हरणे, रानडुकरे, म्हशी आणि इतर प्राणी मारून त्यांचे मांस शिजवले.

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्। पितुर्नियोगातभजन्नृपे तु वनमास्थिते ।। २६.

उपांशु व्रत पाळून आणि बारा वर्षांची दीक्षा घेऊन, वडिलांच्या आज्ञेने, राजा वनात असताना त्याने सेवा केली.

अयोध्याञ्चैव राज्यञ्च तथैवान्तःपुरं मुनिः। याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः परिरक्षितः ।। २६.

वसिष्ठ ऋषींनी याजक आणि शिक्षकांच्या मदतीने अयोध्या, राज्य आणि अंतःपुर यांचे रक्षण केले.

सत्यव्रतस्तु बाल्यात्तु भाविनोऽर्थस्य वै बलात्। वसिष्ठेऽभ्याधिकं मन्युं धारयामास मन्युना ।। २६.

सत्यव्रताने बालपणापासूनच, भविष्यातील घटनांच्या प्रभावामुळे, वसिष्ठांपेक्षा जास्त राग मनात धरला.

पित्रा रुदंस्तदा राष्ट्रात् परित्यक्तं स्वमात्मजम्। न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै ।। २६.

त्याच्या वडिलांनी रडत आपल्या मुलाला राज्यातून बाहेर काढले, तेव्हा वसिष्ठ ऋषींनी काही कारणास्तव त्याला थांबवले नाही.

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे। एवं सत्यव्रतस्तान् वै कृतवान् सप्तमे पदे ।। २६.

लग्नाच्या मंत्रांचा शेवट सातव्या पावलावर होतो; म्हणून सत्यव्रताने ते मंत्र सातव्या पावलावर उच्चारले.

जानन् धर्म्मान् वसिष्ठस्तु न च मन्त्रानिहेच्छति। इति सत्यव्रते रोषं वसिष्ठो मनसाकरोत् ।। २६.

वसिष्ठांनी धर्म जाणूनही मंत्र म्हणायचे टाळले; त्यामुळे वसिष्ठांनी सत्यव्रतावर मनात राग धरला.

गुरुर्बुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस्तदा। न तु सत्यव्रतो बुद्ध्या उपांशुव्रतमस्य वै ।। २६.

त्या वेळी पूज्य वसिष्ठ गुरुंनी बुद्धीने वागले; पण सत्यव्रताने मात्र उपांशु व्रत योग्यरीत्या पाळले नाही.

तस्मिंश्चोपरते यो यत्पितुरासीन्महामनाः। तेन द्वादशवर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः ।। २६.

जेव्हा तो निवर्तला, तेव्हा त्याच्या वडिलांच्या जागी जो महान मनाचा होता, त्याच्या काळात बारा वर्षे इंद्राने पाऊस पाडला नाही.

तेन त्विदानीं बहुधा दीक्षां तां दुर्बलां भुवि। कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य कृतेयञ्च भवेदिति ।। २६.

म्हणून आता ही दीक्षा पृथ्वीवर अनेक प्रकारांनी आणि दुर्बल झाली आहे; ती आपल्यासाठी आणि आपल्या कुळासाठी प्रायश्चित्त म्हणून केली जाते.

ततो वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत्। अभिषेक्ष्याम्यहं राज्ये पश्चादेनमिति प्रभुः ।। २६.

तेव्हा भगवंत वसिष्ठांनी, वडिलांनी नाकारलेल्या त्याला, 'मी नंतर याला राज्याभिषेक करीन,' असे सांगून थांबवले.

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षान्तामुद्वहन् बली। अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ।। २६.

तो बलवान राजपुत्र बारा वर्षे दीक्षेचा काळ पाळत राहिला, आणि त्या काळात महात्मा वसिष्ठांकडे मांस नव्हते.

सर्व्वकामदुघां धेनुं संददर्श नृपात्मजः। तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधान्वितः ।। २६.

त्या राजपुत्राने सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गाय पाहिली; राग, भ्रम, थकवा आणि भूक यामुळे त्याने तसे वागले.