वायुपुराणम्

अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता । तस्यास्तु गौरिकः पुत्र श्चक्रवर्त्ती बभूव ह ।। २६.

पण तिला पतीने शाप दिला आणि ती बौहुदा नावाची नदी झाली. तिच्या पोटी गौरिक नावाचा मुलगा झाला, जो एक सार्वभौम सम्राट झाला.

मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिकी द्विजाः ।। २६.

युवनाश्वाचा मुलगा मान्धाता हा तिन्ही लोकांवर विजय मिळवणारा राजा होता. येथेही विद्वान लोक हे दोन प्राचीन श्लोक म्हणतात.

यावत्सूर्य उदयति यावच्च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ।। २६.

जिथे सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो, तिथपर्यंत सगळं क्षेत्र युवनाश्वाचा मुलगा मान्धाता याचं मानलं जातं.

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं वंशविदो जनाः । यौवनाश्वं महात्मानं यज्वान ममितौजसम्। मान्धाता तु तनुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते ।। २६.

येथेही वंश जाणणारे लोक हा श्लोक म्हणतात: युवनाश्व हा महान आत्मा, मोठा यज्ञ करणारा आणि प्रचंड तेजस्वी होता. आणि मान्धाता विष्णूचा अंश अवतार होता, असं प्राचीन जाणकार सांगतात.

तस्य चैत्ररथी भार्य्या शशबिन्दोः सुताऽभवत्। साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। २६.

त्याची पत्नी चित्ररथी ही शशबिंदूची मुलगी होती. तिचं नाव बिंदुमती होतं, ती पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय आणि सद्गुणी होती.

पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतस्य सा। तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन् सुतान् प्रभुः ।। २६.

ती पतीपरायण होती आणि आपल्या दहा हजार भावंडांमध्ये ज्येष्ठ होती. तिच्या पोटी मान्धात्याने तीन पुत्रांना जन्म दिला.

पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दञ्च विश्रुतम्। अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः ।। २६.

ते म्हणजे पुरुकुत्स, अंबरीष आणि प्रसिद्ध मुचुकुंद. अंबरीषाचा वारसदार दुसरा युवनाश्व मानला जातो.

हरितो युवनाश्वस्य हारिताः शूरयः स्मृताः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। २६.

युवनाश्वाचा मुलगा हरित होता, आणि हारित हे पराक्रमी म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र असून, क्षत्रिय धर्म स्वीकारलेले ब्राह्मण आहेत.

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसद्दस्युर्महायशाः। नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतस्तस्य चात्मजः ।। २६.

पुरुकुत्साचा वारसदार त्रसद्दस्यु हा मोठ्या कीर्तीचा होता, तो नर्मदा नदीवर जन्मला. त्याचा मुलगा संभूत झाला.

सम्भूतस्यात्मजः पुत्रो ह्यनरण्यः प्रतापवान्। रावणेन हतो येन त्रिलोकीविजये पुरा ।। २६.

संभूताचा मुलगा अनरण्य हा पराक्रमी होता. त्रैलोक्य विजयाच्या वेळी त्याला रावणाने मारले.

त्रसदश्वोऽनरण्यस्य हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्य्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमतो नृपः ।। २६.

अनरण्याचा मुलगा त्रसदश्व, आणि त्याचा मुलगा हर्यश्व होता. हर्यश्वापासून दृषद्वती नदीवर वसुमत नावाचा राजा जन्मला.

तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्म्मिकः। आसीत् त्रैधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यां रणप्रभुः ।। २६.

त्याचा मुलगा त्रिधन्वा नावाचा धर्मनिष्ठ राजा झाला. त्रैधन्वन हा तीन वेदांचा जाणकार आणि युद्धात कुशल होता.

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबलः। तेन भार्य्या विदर्भस्य हृता हत्वा दिवौकसः ।। २६.

त्याचा मुलगा सत्यव्रत नावाचा बलवान कुमार होता. त्याने देवांना मारून विदर्भाच्या पत्नीला पळवून नेलं.

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्ठां सम्प्रापितोष्विह। विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णु वृद्धो यतः स्मृतः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः क्षात्रोपेताः समाश्रिताः ।। २६.

त्याला विवाहमंत्रांमध्ये सामील होऊ दिलं नाही. त्याचा मुलगा विष्णुवृद्ध झाला, कारण त्याला विष्णूने वाढवलं. हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र असून, क्षत्रिय धर्म स्वीकारलेले आहेत.

कामाद्बलाच्च मोहाच्च सङ्कर्षणबलेन च। भाविनोऽर्थस्य च बलात् तत्कृतं तेन धीमता ।। २६.

काम, बळ, मोह आणि संकर्षणाच्या सामर्थ्यामुळे, तसेच भविष्यातील नशिबाच्या जोरावर, त्या बुद्धिमानाने ते कृत्य केलं.

तमधर्म्मेण संयुक्तं पिता त्रयीगुणोऽत्यजत्। अपध्वंसेति बहुशोऽवदत् क्रोधसमन्वितः ।। २६.

त्याच्या वडिलांनी, जे तीन वेदांच्या गुणांनी युक्त होते, त्याला अधर्मामुळे सोडून दिलं आणि रागाने वारंवार 'दूर हो' असं सांगितलं.

पितरं सोऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः। पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय ।। २६.

तो वारंवार वडिलांना विचारत राहिला, 'मी कुठे जाऊ?' तेव्हा वडिलांनी सांगितलं, 'श्वपाकांसोबत राहा.'

नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन। इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचनाद्विभो ।। २६.

मी स्वतःच्या मुलामधून पुत्राची इच्छा करणारा नाही, अरे कुलाला काळिमा फासणाऱ्या! असे म्हणून, प्रभूच्या आज्ञेने तो नगरातून निघून गेला.

न चैनं धारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः। स तु सत्यव्रतो धीमाञ्छ्वपाकावसथान्तिकम्। पित्रा मुक्तोऽवसद्वीरः पिता चास्य वनं ययौ ।। २६.

भगवान वसिष्ठ ऋषींनी त्याला थांबवले नाही; सत्यव्रत हा बुद्धिमान आणि धीर, वडिलांनी मुक्त केल्यावर, श्वपाकांच्या वस्तीजवळ राहिला, आणि त्याचे वडील वनात गेले.

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत् पाकशासनः। समा द्वादश संपूर्णास्तेनाधर्म्मेण वै तदा ।। २६.

त्या प्रदेशात, त्या काळात, इंद्राने पाऊस पाडला नाही; त्या अधर्मामुळे बारा पूर्ण वर्षे दुष्काळ पडला.

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः। संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः ।। २६.

महान तपस्वी विश्वामित्राने त्या प्रदेशात आपली पत्नी सोडून, समुद्रकिनारी कठोर तप केला.

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम्। शिखया भरणार्थाय व्यक्रीणाद्घोशतेन वै ।। २६.

त्याच्या पत्नीनं त्यांच्या मधल्या मुलाला गळ्यात दोरी बांधून, जगण्यासाठी मोठ्याने हाका मारत विकायला काढले.

तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीतं तं नरोत्तमः। महर्षिपुत्रं धर्म्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः ।। २६.

तो मुलगा गळ्यात बांधलेला आणि विकला जात असल्याचे पाहून, धर्मनिष्ठ आणि संयमी राजकुमार, जो महर्षीचा पुत्र होता, त्याला सोडवून घेतले.

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् । विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकम्पार्थमेव च ।। २६.

महाबुद्धी सत्यव्रताने त्याच्या पालनपोषणाची जबाबदारी घेतली, विश्वामित्राच्या समाधानासाठी आणि दयेमुळे.

सोऽभवद्घालवो नाम गले बद्धो महातपाः। महर्षिः कौशिकस्तातस्तेन वीर्येण मोक्षितः ।। २६.

तो गळ्यात बांधलेला म्हणून 'घालव' नावाने ओळखला जाऊ लागला; तो मोठा तपस्वी होता. त्याच्या या पराक्रमामुळे महर्षी कौशिक, म्हणजे त्याचे वडील, मुक्त झाले.

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया। विश्वामित्रकलत्रञ्च बभार विनये स्थितः ।। २६.

त्याच्या व्रत, भक्ती, दया आणि वचनामुळे, शिस्तीत राहून सत्यव्रताने विश्वामित्राची पत्नी सांभाळली.

हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान्। विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसमपचत्ततः ।। २६.

त्याने विश्वामित्राच्या आश्रमाजवळ रानातील हरणे, रानडुकरे, म्हशी आणि इतर प्राणी मारून त्यांचे मांस शिजवले.

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्। पितुर्नियोगातभजन्नृपे तु वनमास्थिते ।। २६.

उपांशु व्रत पाळून आणि बारा वर्षांची दीक्षा घेऊन, वडिलांच्या आज्ञेने, राजा वनात असताना त्याने सेवा केली.

अयोध्याञ्चैव राज्यञ्च तथैवान्तःपुरं मुनिः। याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः परिरक्षितः ।। २६.

वसिष्ठ ऋषींनी याजक आणि शिक्षकांच्या मदतीने अयोध्या, राज्य आणि अंतःपुर यांचे रक्षण केले.