वायुपुराणम्

तस्य पुत्रास्तु निर्द्दग्धास्त्रिभिरूनास्तु राक्षसाः। ततः स राजातिबलो धुन्धुबन्धुनिबर्हणः ।। २६.

त्याचे पुत्र, तिघांना वगळता, राक्षसाच्या अग्नीने भस्मसात झाले. मग तो अतिशय बलवान राजा धुंधूच्या नातेवाईकांचा नाश करू लागला.

तस्य वारिमयं वेगमपिबत् स नराधिपः। योगी योगेन वह्निं वा शमयामास वारिणा ।। २६.

त्या नराधिपाने पाण्याचा वेगाने प्रवाह प्यायला आणि योगशक्तीने, योगी जसा करतो तसा, पाण्याने अग्नी शांत केला.

निरस्यत्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्। उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्म्मा नराधिपः ।। २६.

त्याने आपल्या बळाने त्या महाकाय जलराक्षसाला पराजित केले आणि आपले कार्य पूर्ण करून तो राजा उत्तंकाला दाखवायला गेला.

उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने। अदात्तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्यधृष्यताम् ।। २६.

उत्तंकाने त्या महात्मा राजाला वर दिला—अक्षय संपत्ती आणि शत्रूंनी जिंकता न येणारे सामर्थ्य.

धर्म्मे रतिञ्च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्। पुत्राणां चाक्षयाँल्लोकान् स्वर्गे ये राक्षसा हताः ।। २६.

त्याला धर्मात नेहमीच आनंद, स्वर्गात अखंड वास, आणि राक्षसाने मारलेल्या पुत्रांना स्वर्गातील शाश्वत लोक मिळावेत असा वर दिला.

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते। भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयासौ तु तौ स्मृतौ ।। २६.

त्याच्या पुत्रांपैकी तीन उरले—ज्येष्ठ दृढाश्व, आणि भद्राश्व व कपिलाश्व हे दोघे धाकटे, असे स्मरणात आहे.

धौन्धुमारिर्दृढाश्वस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः। हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा ।। २६.

धौंधुमार म्हणजेच दृढाश्व, त्याचा पुत्र हर्यश्व, आणि हर्यश्वाचा पुत्र निकुंभ, जो नेहमी क्षत्रिय धर्मात रमणारा होता.

संहताश्वो निकुम्भस्य श्रुतो रणविशारदः । कृशाश्वश्चाक्षयाश्वश्च संहताश्च सुतावुभौ ।। २६.

संहताश्व हा निकुंभाचा सुप्रसिद्ध व युद्धकुशल पुत्र; आणि संहताश्वाचे दोन पुत्र—कृशाश्व आणि अक्षयाश्व.

तस्य पत्नी हैमवती सतां मतिदृषद्वती। विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित् ।। २६.

त्याची पत्नी हिमवती, सत्पुरुषांच्या बुद्धीप्रमाणे स्थिर, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होती; तिचा पुत्र प्रसैनजित.

युवनाश्वः सुतस्तस्य त्रिषु लोकेष्वतिद्युतिः। अत्यन्तधार्मिको गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता ।। २६.

त्याचा मुलगा युवनाश्व होता, ज्याची प्रभा तिन्ही लोकांत उजळून गेली होती. तो अत्यंत धर्मनिष्ठ होता, आणि त्याची पत्नी गौरी ही पतीपरायण होती.

अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता । तस्यास्तु गौरिकः पुत्र श्चक्रवर्त्ती बभूव ह ।। २६.

पण तिला पतीने शाप दिला आणि ती बौहुदा नावाची नदी झाली. तिच्या पोटी गौरिक नावाचा मुलगा झाला, जो एक सार्वभौम सम्राट झाला.

मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिकी द्विजाः ।। २६.

युवनाश्वाचा मुलगा मान्धाता हा तिन्ही लोकांवर विजय मिळवणारा राजा होता. येथेही विद्वान लोक हे दोन प्राचीन श्लोक म्हणतात.

यावत्सूर्य उदयति यावच्च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ।। २६.

जिथे सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो, तिथपर्यंत सगळं क्षेत्र युवनाश्वाचा मुलगा मान्धाता याचं मानलं जातं.

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं वंशविदो जनाः । यौवनाश्वं महात्मानं यज्वान ममितौजसम्। मान्धाता तु तनुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते ।। २६.

येथेही वंश जाणणारे लोक हा श्लोक म्हणतात: युवनाश्व हा महान आत्मा, मोठा यज्ञ करणारा आणि प्रचंड तेजस्वी होता. आणि मान्धाता विष्णूचा अंश अवतार होता, असं प्राचीन जाणकार सांगतात.

तस्य चैत्ररथी भार्य्या शशबिन्दोः सुताऽभवत्। साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। २६.

त्याची पत्नी चित्ररथी ही शशबिंदूची मुलगी होती. तिचं नाव बिंदुमती होतं, ती पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय आणि सद्गुणी होती.

पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतस्य सा। तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन् सुतान् प्रभुः ।। २६.

ती पतीपरायण होती आणि आपल्या दहा हजार भावंडांमध्ये ज्येष्ठ होती. तिच्या पोटी मान्धात्याने तीन पुत्रांना जन्म दिला.

पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दञ्च विश्रुतम्। अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः ।। २६.

ते म्हणजे पुरुकुत्स, अंबरीष आणि प्रसिद्ध मुचुकुंद. अंबरीषाचा वारसदार दुसरा युवनाश्व मानला जातो.

हरितो युवनाश्वस्य हारिताः शूरयः स्मृताः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। २६.

युवनाश्वाचा मुलगा हरित होता, आणि हारित हे पराक्रमी म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र असून, क्षत्रिय धर्म स्वीकारलेले ब्राह्मण आहेत.

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसद्दस्युर्महायशाः। नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतस्तस्य चात्मजः ।। २६.

पुरुकुत्साचा वारसदार त्रसद्दस्यु हा मोठ्या कीर्तीचा होता, तो नर्मदा नदीवर जन्मला. त्याचा मुलगा संभूत झाला.

सम्भूतस्यात्मजः पुत्रो ह्यनरण्यः प्रतापवान्। रावणेन हतो येन त्रिलोकीविजये पुरा ।। २६.

संभूताचा मुलगा अनरण्य हा पराक्रमी होता. त्रैलोक्य विजयाच्या वेळी त्याला रावणाने मारले.

त्रसदश्वोऽनरण्यस्य हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्य्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमतो नृपः ।। २६.

अनरण्याचा मुलगा त्रसदश्व, आणि त्याचा मुलगा हर्यश्व होता. हर्यश्वापासून दृषद्वती नदीवर वसुमत नावाचा राजा जन्मला.

तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्म्मिकः। आसीत् त्रैधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यां रणप्रभुः ।। २६.

त्याचा मुलगा त्रिधन्वा नावाचा धर्मनिष्ठ राजा झाला. त्रैधन्वन हा तीन वेदांचा जाणकार आणि युद्धात कुशल होता.

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबलः। तेन भार्य्या विदर्भस्य हृता हत्वा दिवौकसः ।। २६.

त्याचा मुलगा सत्यव्रत नावाचा बलवान कुमार होता. त्याने देवांना मारून विदर्भाच्या पत्नीला पळवून नेलं.

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्ठां सम्प्रापितोष्विह। विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णु वृद्धो यतः स्मृतः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः क्षात्रोपेताः समाश्रिताः ।। २६.

त्याला विवाहमंत्रांमध्ये सामील होऊ दिलं नाही. त्याचा मुलगा विष्णुवृद्ध झाला, कारण त्याला विष्णूने वाढवलं. हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र असून, क्षत्रिय धर्म स्वीकारलेले आहेत.

कामाद्बलाच्च मोहाच्च सङ्कर्षणबलेन च। भाविनोऽर्थस्य च बलात् तत्कृतं तेन धीमता ।। २६.

काम, बळ, मोह आणि संकर्षणाच्या सामर्थ्यामुळे, तसेच भविष्यातील नशिबाच्या जोरावर, त्या बुद्धिमानाने ते कृत्य केलं.

तमधर्म्मेण संयुक्तं पिता त्रयीगुणोऽत्यजत्। अपध्वंसेति बहुशोऽवदत् क्रोधसमन्वितः ।। २६.

त्याच्या वडिलांनी, जे तीन वेदांच्या गुणांनी युक्त होते, त्याला अधर्मामुळे सोडून दिलं आणि रागाने वारंवार 'दूर हो' असं सांगितलं.

पितरं सोऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः। पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय ।। २६.

तो वारंवार वडिलांना विचारत राहिला, 'मी कुठे जाऊ?' तेव्हा वडिलांनी सांगितलं, 'श्वपाकांसोबत राहा.'

नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन। इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचनाद्विभो ।। २६.

मी स्वतःच्या मुलामधून पुत्राची इच्छा करणारा नाही, अरे कुलाला काळिमा फासणाऱ्या! असे म्हणून, प्रभूच्या आज्ञेने तो नगरातून निघून गेला.

न चैनं धारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः। स तु सत्यव्रतो धीमाञ्छ्वपाकावसथान्तिकम्। पित्रा मुक्तोऽवसद्वीरः पिता चास्य वनं ययौ ।। २६.

भगवान वसिष्ठ ऋषींनी त्याला थांबवले नाही; सत्यव्रत हा बुद्धिमान आणि धीर, वडिलांनी मुक्त केल्यावर, श्वपाकांच्या वस्तीजवळ राहिला, आणि त्याचे वडील वनात गेले.