वायुपुराणम्

राजा संन्यस्तशस्त्रोऽहमयन्तु तनयो मम। भविष्यति द्विजश्वेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ।। २६.

राजा म्हणाला, 'मी शस्त्र सोडली आहेत. माझा मुलगा जाऊ दे. श्रेष्ठ द्विजा, तो नक्कीच धुंधूचा वध करेल.'

स तं व्यादिश्य तनयं धुन्धुमारणमुद्यतम्। जगाम पर्व्वतायैव तपसे शंसितव्रतः ।। २६.

त्यांनी आपल्या पुत्राला धुंधुमाऱ्याचा नाश करण्यासाठी आदेश दिला आणि स्वतः पर्वतावर तप करण्यासाठी, ठाम व्रताने, निघून गेले.

कुबलाश्वस्तु धर्म्मात्मा पितुर्वचनमास्थितः। सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः। प्रायादुत्तङ्क सहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे ।। २६.

कुबळाश्व हा धर्मनिष्ठ राजा वडिलांचे वचन पाळून, एकवीस हजार पुत्रांसह आणि उत्तंक ऋषींसोबत धुंधूला पराभूत करण्यासाठी निघाला.

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान् स्वेन तेजसा। उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया ।। २६.

त्यावेळी भगवंत विष्णूने, उत्तंकाच्या इच्छेने आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, आपल्या तेजाने त्याच्यात प्रवेश केला.

तस्मिन् प्रयाते दुर्द्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्। अद्यप्रुभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति ।। २६.

तो निघून जात असताना आकाशात मोठा, सहन न होणारा आवाज झाला—'आजपासून हा राजा धुंधुमाऱ्याच्या नावाने ओळखला जाईल.'

दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः सममंसत अद्भुतम्। सगत्वा पुरुष व्याघ्रस्तनयैः सह वीर्य्यवान् ।। २६.

देवतांनी त्याच्यावर दिव्य फुलांचा वर्षाव केला. तो पुरुषसिंह, पराक्रमी राजा, आपल्या पुत्रांसह तिथून पुढे निघाला.

समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमव्ययम्। नारायणेन राजर्षिस्तेजसाप्यायितो हि सः ।। २६.

नारायणाच्या तेजाने परिपूर्ण झालेला तो राजर्षी, न थकणाऱ्या वाळूच्या समुद्रात खोदायला लागला.

बभूवातिबलो भूय उत्तङ्कस्य वशे स्थितः। तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा ।। २६.

तो उत्तंकाच्या आज्ञेत राहून अतिशय बलवान झाला. त्यावेळी त्याचे पुत्र वाळूत दडलेल्या धुंधूला शोधू लागले.

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम्। मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्त्तयन्निव ।। २६.

तेथे धुंधू पश्चिम दिशेला लपून बसलेला सापडला. तो रागावून आपल्या तोंडातून जणू जग उलथवून टाकतोय असा अग्नी सोडू लागला.

वारि शुश्राव योगेन महोदधिरिवोदये। सोमस्य सोमपश्रेष्ठ धारोर्मिकलिलो महान् ।। २६.

योगाच्या सामर्थ्याने त्याने पाण्याचा आवाज ऐकला, जणू समुद्र उसळतो तसा मोठा लाटांचा गोंधळ झाला, हे सोमपानात श्रेष्ठ असलेल्या.

तस्य पुत्रास्तु निर्द्दग्धास्त्रिभिरूनास्तु राक्षसाः। ततः स राजातिबलो धुन्धुबन्धुनिबर्हणः ।। २६.

त्याचे पुत्र, तिघांना वगळता, राक्षसाच्या अग्नीने भस्मसात झाले. मग तो अतिशय बलवान राजा धुंधूच्या नातेवाईकांचा नाश करू लागला.

तस्य वारिमयं वेगमपिबत् स नराधिपः। योगी योगेन वह्निं वा शमयामास वारिणा ।। २६.

त्या नराधिपाने पाण्याचा वेगाने प्रवाह प्यायला आणि योगशक्तीने, योगी जसा करतो तसा, पाण्याने अग्नी शांत केला.

निरस्यत्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्। उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्म्मा नराधिपः ।। २६.

त्याने आपल्या बळाने त्या महाकाय जलराक्षसाला पराजित केले आणि आपले कार्य पूर्ण करून तो राजा उत्तंकाला दाखवायला गेला.

उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने। अदात्तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्यधृष्यताम् ।। २६.

उत्तंकाने त्या महात्मा राजाला वर दिला—अक्षय संपत्ती आणि शत्रूंनी जिंकता न येणारे सामर्थ्य.

धर्म्मे रतिञ्च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्। पुत्राणां चाक्षयाँल्लोकान् स्वर्गे ये राक्षसा हताः ।। २६.

त्याला धर्मात नेहमीच आनंद, स्वर्गात अखंड वास, आणि राक्षसाने मारलेल्या पुत्रांना स्वर्गातील शाश्वत लोक मिळावेत असा वर दिला.

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते। भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयासौ तु तौ स्मृतौ ।। २६.

त्याच्या पुत्रांपैकी तीन उरले—ज्येष्ठ दृढाश्व, आणि भद्राश्व व कपिलाश्व हे दोघे धाकटे, असे स्मरणात आहे.

धौन्धुमारिर्दृढाश्वस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः। हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा ।। २६.

धौंधुमार म्हणजेच दृढाश्व, त्याचा पुत्र हर्यश्व, आणि हर्यश्वाचा पुत्र निकुंभ, जो नेहमी क्षत्रिय धर्मात रमणारा होता.

संहताश्वो निकुम्भस्य श्रुतो रणविशारदः । कृशाश्वश्चाक्षयाश्वश्च संहताश्च सुतावुभौ ।। २६.

संहताश्व हा निकुंभाचा सुप्रसिद्ध व युद्धकुशल पुत्र; आणि संहताश्वाचे दोन पुत्र—कृशाश्व आणि अक्षयाश्व.

तस्य पत्नी हैमवती सतां मतिदृषद्वती। विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित् ।। २६.

त्याची पत्नी हिमवती, सत्पुरुषांच्या बुद्धीप्रमाणे स्थिर, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होती; तिचा पुत्र प्रसैनजित.

युवनाश्वः सुतस्तस्य त्रिषु लोकेष्वतिद्युतिः। अत्यन्तधार्मिको गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता ।। २६.

त्याचा मुलगा युवनाश्व होता, ज्याची प्रभा तिन्ही लोकांत उजळून गेली होती. तो अत्यंत धर्मनिष्ठ होता, आणि त्याची पत्नी गौरी ही पतीपरायण होती.

अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता । तस्यास्तु गौरिकः पुत्र श्चक्रवर्त्ती बभूव ह ।। २६.

पण तिला पतीने शाप दिला आणि ती बौहुदा नावाची नदी झाली. तिच्या पोटी गौरिक नावाचा मुलगा झाला, जो एक सार्वभौम सम्राट झाला.

मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिकी द्विजाः ।। २६.

युवनाश्वाचा मुलगा मान्धाता हा तिन्ही लोकांवर विजय मिळवणारा राजा होता. येथेही विद्वान लोक हे दोन प्राचीन श्लोक म्हणतात.

यावत्सूर्य उदयति यावच्च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ।। २६.

जिथे सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो, तिथपर्यंत सगळं क्षेत्र युवनाश्वाचा मुलगा मान्धाता याचं मानलं जातं.

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं वंशविदो जनाः । यौवनाश्वं महात्मानं यज्वान ममितौजसम्। मान्धाता तु तनुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते ।। २६.

येथेही वंश जाणणारे लोक हा श्लोक म्हणतात: युवनाश्व हा महान आत्मा, मोठा यज्ञ करणारा आणि प्रचंड तेजस्वी होता. आणि मान्धाता विष्णूचा अंश अवतार होता, असं प्राचीन जाणकार सांगतात.

तस्य चैत्ररथी भार्य्या शशबिन्दोः सुताऽभवत्। साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। २६.

त्याची पत्नी चित्ररथी ही शशबिंदूची मुलगी होती. तिचं नाव बिंदुमती होतं, ती पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय आणि सद्गुणी होती.

पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतस्य सा। तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन् सुतान् प्रभुः ।। २६.

ती पतीपरायण होती आणि आपल्या दहा हजार भावंडांमध्ये ज्येष्ठ होती. तिच्या पोटी मान्धात्याने तीन पुत्रांना जन्म दिला.

पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दञ्च विश्रुतम्। अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः ।। २६.

ते म्हणजे पुरुकुत्स, अंबरीष आणि प्रसिद्ध मुचुकुंद. अंबरीषाचा वारसदार दुसरा युवनाश्व मानला जातो.

हरितो युवनाश्वस्य हारिताः शूरयः स्मृताः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। २६.

युवनाश्वाचा मुलगा हरित होता, आणि हारित हे पराक्रमी म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र असून, क्षत्रिय धर्म स्वीकारलेले ब्राह्मण आहेत.

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसद्दस्युर्महायशाः। नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतस्तस्य चात्मजः ।। २६.

पुरुकुत्साचा वारसदार त्रसद्दस्यु हा मोठ्या कीर्तीचा होता, तो नर्मदा नदीवर जन्मला. त्याचा मुलगा संभूत झाला.