वायुपुराणम्

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः। अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान् ।। २६.

त्या ठिकाणी, वाळूखाली लपलेला, प्रचंड आकाराचा आणि बलवान असा एक महान असुर आहे, जो देवांनाही मारता येत नाही.

स मनोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम सुदारुणः। शतं लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।। २६.

तो मनुचा पुत्र, धुंधू नावाचा अत्यंत भयंकर असुर आहे. तो जगाचा नाश करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या करत आहे.

संवत्सरस्य पर्य्यन्ते स निःश्वासं प्रमुञ्चति। यदा तदा मही तत्र चलिता स्म सकानना ।। २६.

प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी तो जेव्हा श्वास सोडतो, तेव्हा त्या भागातील जमीन आणि जंगलं हादरतात.

तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत्। आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ।। २६.

त्याच्या श्वासाच्या जोरामुळे मोठ्या प्रमाणात धूळ उडते, ती सूर्याचा मार्ग झाकते आणि सात दिवस जमिनीला कंप सुटतो.

सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूममतिदारुणम् । तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे ।। २६.

त्या धुळीत ठिणग्या, ज्वाळा आणि धूर मिसळलेला असतो, त्यामुळे फारच भीतीदायक होतं. म्हणूनच राजन, मी माझ्या आश्रमात राहू शकत नाही.

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया। तेजस्ते सुमहाविष्णुस्तेजसाप्याययिष्यति ।। २६.

महाबाहू, लोकांच्या भल्यासाठी तू त्याला थांबव. तुझं तेज, विष्णूप्रमाणे, त्याच्या सामर्थ्याला हरवेल.

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन् विनिहतेऽसुरे । त्वं हि तस्य वधायाद्य समर्थः पृथिवीपते ।। २६.

तो असुर मारला गेला की आजच सर्व लोक सुखी होतील. राजन, त्याचा वध करण्याची क्षमता तुझ्यात आहे.

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व्वं ततोऽनघ। न हि धुन्धुर्महावीर्य्यस्तेजसाल्पेन शक्यते ।। २६.

विष्णूने पूर्वी मला वर दिला आहे, हे निष्पापा, की धुंधू हा महान पराक्रमी आहे, त्याला कमी सामर्थ्याने मारता येणार नाही.

निर्द्दग्धुं पृथिवीपाल अपि वर्ष शतैरिह। वीर्य्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासहम् ।। २६.

राजा, शंभर वर्षे जरी प्रयत्न केला तरी त्याला इथे जाळता येणार नाही. त्याचं सामर्थ्य इतकं मोठं आहे की देवांनाही ते सहन होत नाही.

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना। कुबलाश्वं सुतं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे ।। २६.

महात्मा उत्तंकाने असं सांगितल्यावर, राजर्षीने धुंधूला थांबवण्यासाठी आपला पुत्र कुबलाश्व याला दिलं.

राजा संन्यस्तशस्त्रोऽहमयन्तु तनयो मम। भविष्यति द्विजश्वेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ।। २६.

राजा म्हणाला, 'मी शस्त्र सोडली आहेत. माझा मुलगा जाऊ दे. श्रेष्ठ द्विजा, तो नक्कीच धुंधूचा वध करेल.'

स तं व्यादिश्य तनयं धुन्धुमारणमुद्यतम्। जगाम पर्व्वतायैव तपसे शंसितव्रतः ।। २६.

त्यांनी आपल्या पुत्राला धुंधुमाऱ्याचा नाश करण्यासाठी आदेश दिला आणि स्वतः पर्वतावर तप करण्यासाठी, ठाम व्रताने, निघून गेले.

कुबलाश्वस्तु धर्म्मात्मा पितुर्वचनमास्थितः। सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः। प्रायादुत्तङ्क सहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे ।। २६.

कुबळाश्व हा धर्मनिष्ठ राजा वडिलांचे वचन पाळून, एकवीस हजार पुत्रांसह आणि उत्तंक ऋषींसोबत धुंधूला पराभूत करण्यासाठी निघाला.

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान् स्वेन तेजसा। उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया ।। २६.

त्यावेळी भगवंत विष्णूने, उत्तंकाच्या इच्छेने आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, आपल्या तेजाने त्याच्यात प्रवेश केला.

तस्मिन् प्रयाते दुर्द्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्। अद्यप्रुभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति ।। २६.

तो निघून जात असताना आकाशात मोठा, सहन न होणारा आवाज झाला—'आजपासून हा राजा धुंधुमाऱ्याच्या नावाने ओळखला जाईल.'

दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः सममंसत अद्भुतम्। सगत्वा पुरुष व्याघ्रस्तनयैः सह वीर्य्यवान् ।। २६.

देवतांनी त्याच्यावर दिव्य फुलांचा वर्षाव केला. तो पुरुषसिंह, पराक्रमी राजा, आपल्या पुत्रांसह तिथून पुढे निघाला.

समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमव्ययम्। नारायणेन राजर्षिस्तेजसाप्यायितो हि सः ।। २६.

नारायणाच्या तेजाने परिपूर्ण झालेला तो राजर्षी, न थकणाऱ्या वाळूच्या समुद्रात खोदायला लागला.

बभूवातिबलो भूय उत्तङ्कस्य वशे स्थितः। तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा ।। २६.

तो उत्तंकाच्या आज्ञेत राहून अतिशय बलवान झाला. त्यावेळी त्याचे पुत्र वाळूत दडलेल्या धुंधूला शोधू लागले.

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम्। मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्त्तयन्निव ।। २६.

तेथे धुंधू पश्चिम दिशेला लपून बसलेला सापडला. तो रागावून आपल्या तोंडातून जणू जग उलथवून टाकतोय असा अग्नी सोडू लागला.

वारि शुश्राव योगेन महोदधिरिवोदये। सोमस्य सोमपश्रेष्ठ धारोर्मिकलिलो महान् ।। २६.

योगाच्या सामर्थ्याने त्याने पाण्याचा आवाज ऐकला, जणू समुद्र उसळतो तसा मोठा लाटांचा गोंधळ झाला, हे सोमपानात श्रेष्ठ असलेल्या.

तस्य पुत्रास्तु निर्द्दग्धास्त्रिभिरूनास्तु राक्षसाः। ततः स राजातिबलो धुन्धुबन्धुनिबर्हणः ।। २६.

त्याचे पुत्र, तिघांना वगळता, राक्षसाच्या अग्नीने भस्मसात झाले. मग तो अतिशय बलवान राजा धुंधूच्या नातेवाईकांचा नाश करू लागला.

तस्य वारिमयं वेगमपिबत् स नराधिपः। योगी योगेन वह्निं वा शमयामास वारिणा ।। २६.

त्या नराधिपाने पाण्याचा वेगाने प्रवाह प्यायला आणि योगशक्तीने, योगी जसा करतो तसा, पाण्याने अग्नी शांत केला.

निरस्यत्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्। उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्म्मा नराधिपः ।। २६.

त्याने आपल्या बळाने त्या महाकाय जलराक्षसाला पराजित केले आणि आपले कार्य पूर्ण करून तो राजा उत्तंकाला दाखवायला गेला.

उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने। अदात्तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्यधृष्यताम् ।। २६.

उत्तंकाने त्या महात्मा राजाला वर दिला—अक्षय संपत्ती आणि शत्रूंनी जिंकता न येणारे सामर्थ्य.

धर्म्मे रतिञ्च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्। पुत्राणां चाक्षयाँल्लोकान् स्वर्गे ये राक्षसा हताः ।। २६.

त्याला धर्मात नेहमीच आनंद, स्वर्गात अखंड वास, आणि राक्षसाने मारलेल्या पुत्रांना स्वर्गातील शाश्वत लोक मिळावेत असा वर दिला.

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते। भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयासौ तु तौ स्मृतौ ।। २६.

त्याच्या पुत्रांपैकी तीन उरले—ज्येष्ठ दृढाश्व, आणि भद्राश्व व कपिलाश्व हे दोघे धाकटे, असे स्मरणात आहे.

धौन्धुमारिर्दृढाश्वस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः। हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा ।। २६.

धौंधुमार म्हणजेच दृढाश्व, त्याचा पुत्र हर्यश्व, आणि हर्यश्वाचा पुत्र निकुंभ, जो नेहमी क्षत्रिय धर्मात रमणारा होता.

संहताश्वो निकुम्भस्य श्रुतो रणविशारदः । कृशाश्वश्चाक्षयाश्वश्च संहताश्च सुतावुभौ ।। २६.

संहताश्व हा निकुंभाचा सुप्रसिद्ध व युद्धकुशल पुत्र; आणि संहताश्वाचे दोन पुत्र—कृशाश्व आणि अक्षयाश्व.

तस्य पत्नी हैमवती सतां मतिदृषद्वती। विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित् ।। २६.

त्याची पत्नी हिमवती, सत्पुरुषांच्या बुद्धीप्रमाणे स्थिर, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होती; तिचा पुत्र प्रसैनजित.