वायुपुराणम्

वृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्य्यवान् । आन्ध्रस्तु यवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः ।। २६.

पृथुचा मुलगा वृषदश्व, त्याचा वीरशाली मुलगा आंध्र. आंध्राचा यवन, अश्व आणि श्रावस्त नावाचा मुलगा झाला.

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता। श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः ।। २६.

श्रावस्तक नावाचा राजा झाला, ज्याने श्रावस्ती नगरी वसवली. श्रावस्ताचा वारस प्रसिद्ध बृहदश्व झाला.

बृहदश्वसुतश्चापि कुबलाश्च इति श्रुतिः। यः स धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः ।। २६.

बृहदश्वाचा मुलगा कुबल, असे परंपरेत सांगितले जाते. हाच राजा धुंधूचा वध करून धुंधुमार पदवीला पोहोचला.

ऋषय ऊचुः ।। धुन्धुवधं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छमि विस्तरात्। यदर्थं कुबलाश्वः स धुन्धुमारत्वमागतः ।। २६.

महामती ऋषींनी विचारले, 'धुंधूचा वध कसा झाला, हे आम्हाला सविस्तर ऐकायचं आहे. कुबलाश्वाला 'धुंधूमार' हे नाव कसं मिळालं, हे देखील सांग.'

सूत उवाच।। बृहदश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः । सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ।। २६.

सूतेने सांगितले, 'बृहदश्वाचे एकवीस हजार पुत्र होते. ते सर्व विद्या शिकलेले, बलवान आणि कोणालाही सहज जिंकता येणार नाहीत असे होते.'

बभूवुर्द्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः। कुबलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम् ।। २६.

ते सर्व धर्मनिष्ठ, यज्ञ करणारे आणि दानशूर होते. पण त्यात कुबलाश्व हा सर्वांत शूर, पराक्रमी आणि उत्तम धर्मशील होता.

बृहदश्वोऽभ्यषिञ्चत्तं तस्मिन् राष्ट्रे नराधिपः। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह ।। २६.

राजा बृहदश्वाने त्याला त्या राज्याचा राजा म्हणून अभिषेक केला आणि आपली सर्व श्रीमंती मुलाकडे सोपवून तो स्वतः वनात गेला.

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्म्मिकम् । प्रयातं तमुत्तङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत् ।। २६.

महान आणि धर्मनिष्ठ राजा बृहदश्वा वनात जात असताना, ब्रह्मर्षी उत्तंकाने त्याला अडवले.

उत्तङ्क उवाच।। भवतो रक्षणं कार्य्यं तत्तावत् कर्तुमर्हति। निरुद्विग्नस्तपः कर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ।। २६.

उत्तंक म्हणाला, 'माझ्या रक्षणासाठी एक कार्य तू करावं लागेल, त्यानंतरच तू जाऊ शकतोस. राजन, मी काळजीमुक्त होऊन तपश्चर्या करू शकत नाही.'

ममाश्रमसमीपेषु समेषु मरुधन्वसु। समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते ।। २६.

माझ्या आश्रमाजवळ, सपाट वाळवंटात, एक वाळूने भरलेला समुद्र आहे, हे राजन.

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः। अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान् ।। २६.

त्या ठिकाणी, वाळूखाली लपलेला, प्रचंड आकाराचा आणि बलवान असा एक महान असुर आहे, जो देवांनाही मारता येत नाही.

स मनोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम सुदारुणः। शतं लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।। २६.

तो मनुचा पुत्र, धुंधू नावाचा अत्यंत भयंकर असुर आहे. तो जगाचा नाश करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या करत आहे.

संवत्सरस्य पर्य्यन्ते स निःश्वासं प्रमुञ्चति। यदा तदा मही तत्र चलिता स्म सकानना ।। २६.

प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी तो जेव्हा श्वास सोडतो, तेव्हा त्या भागातील जमीन आणि जंगलं हादरतात.

तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत्। आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ।। २६.

त्याच्या श्वासाच्या जोरामुळे मोठ्या प्रमाणात धूळ उडते, ती सूर्याचा मार्ग झाकते आणि सात दिवस जमिनीला कंप सुटतो.

सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूममतिदारुणम् । तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे ।। २६.

त्या धुळीत ठिणग्या, ज्वाळा आणि धूर मिसळलेला असतो, त्यामुळे फारच भीतीदायक होतं. म्हणूनच राजन, मी माझ्या आश्रमात राहू शकत नाही.

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया। तेजस्ते सुमहाविष्णुस्तेजसाप्याययिष्यति ।। २६.

महाबाहू, लोकांच्या भल्यासाठी तू त्याला थांबव. तुझं तेज, विष्णूप्रमाणे, त्याच्या सामर्थ्याला हरवेल.

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन् विनिहतेऽसुरे । त्वं हि तस्य वधायाद्य समर्थः पृथिवीपते ।। २६.

तो असुर मारला गेला की आजच सर्व लोक सुखी होतील. राजन, त्याचा वध करण्याची क्षमता तुझ्यात आहे.

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व्वं ततोऽनघ। न हि धुन्धुर्महावीर्य्यस्तेजसाल्पेन शक्यते ।। २६.

विष्णूने पूर्वी मला वर दिला आहे, हे निष्पापा, की धुंधू हा महान पराक्रमी आहे, त्याला कमी सामर्थ्याने मारता येणार नाही.

निर्द्दग्धुं पृथिवीपाल अपि वर्ष शतैरिह। वीर्य्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासहम् ।। २६.

राजा, शंभर वर्षे जरी प्रयत्न केला तरी त्याला इथे जाळता येणार नाही. त्याचं सामर्थ्य इतकं मोठं आहे की देवांनाही ते सहन होत नाही.

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना। कुबलाश्वं सुतं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे ।। २६.

महात्मा उत्तंकाने असं सांगितल्यावर, राजर्षीने धुंधूला थांबवण्यासाठी आपला पुत्र कुबलाश्व याला दिलं.

राजा संन्यस्तशस्त्रोऽहमयन्तु तनयो मम। भविष्यति द्विजश्वेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ।। २६.

राजा म्हणाला, 'मी शस्त्र सोडली आहेत. माझा मुलगा जाऊ दे. श्रेष्ठ द्विजा, तो नक्कीच धुंधूचा वध करेल.'

स तं व्यादिश्य तनयं धुन्धुमारणमुद्यतम्। जगाम पर्व्वतायैव तपसे शंसितव्रतः ।। २६.

त्यांनी आपल्या पुत्राला धुंधुमाऱ्याचा नाश करण्यासाठी आदेश दिला आणि स्वतः पर्वतावर तप करण्यासाठी, ठाम व्रताने, निघून गेले.

कुबलाश्वस्तु धर्म्मात्मा पितुर्वचनमास्थितः। सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः। प्रायादुत्तङ्क सहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे ।। २६.

कुबळाश्व हा धर्मनिष्ठ राजा वडिलांचे वचन पाळून, एकवीस हजार पुत्रांसह आणि उत्तंक ऋषींसोबत धुंधूला पराभूत करण्यासाठी निघाला.

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान् स्वेन तेजसा। उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया ।। २६.

त्यावेळी भगवंत विष्णूने, उत्तंकाच्या इच्छेने आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, आपल्या तेजाने त्याच्यात प्रवेश केला.

तस्मिन् प्रयाते दुर्द्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्। अद्यप्रुभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति ।। २६.

तो निघून जात असताना आकाशात मोठा, सहन न होणारा आवाज झाला—'आजपासून हा राजा धुंधुमाऱ्याच्या नावाने ओळखला जाईल.'

दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः सममंसत अद्भुतम्। सगत्वा पुरुष व्याघ्रस्तनयैः सह वीर्य्यवान् ।। २६.

देवतांनी त्याच्यावर दिव्य फुलांचा वर्षाव केला. तो पुरुषसिंह, पराक्रमी राजा, आपल्या पुत्रांसह तिथून पुढे निघाला.

समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमव्ययम्। नारायणेन राजर्षिस्तेजसाप्यायितो हि सः ।। २६.

नारायणाच्या तेजाने परिपूर्ण झालेला तो राजर्षी, न थकणाऱ्या वाळूच्या समुद्रात खोदायला लागला.

बभूवातिबलो भूय उत्तङ्कस्य वशे स्थितः। तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा ।। २६.

तो उत्तंकाच्या आज्ञेत राहून अतिशय बलवान झाला. त्यावेळी त्याचे पुत्र वाळूत दडलेल्या धुंधूला शोधू लागले.

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम्। मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्त्तयन्निव ।। २६.

तेथे धुंधू पश्चिम दिशेला लपून बसलेला सापडला. तो रागावून आपल्या तोंडातून जणू जग उलथवून टाकतोय असा अग्नी सोडू लागला.