वायुपुराणम्

अन्तरं चाक्षुषस्यात्र मनोः षष्ठन्तु हीयते। मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः ।। २.

येथे चाक्षुष मनु आणि सहावा मनु यांच्या मधील काळ वगळला आहे, तसेच वैवस्वत या सातव्या प्रजापतीचा काळही.

तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः। गन्धर्वोप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः ।। २.

त्यांच्यापासून देव, पक्षी, गायी, सर्प, दानव, दितीचे पुत्र, गंधर्व, अप्सरा आणि इतर अनेक जाती जन्माला आल्या.

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजा मैथुनसम्भवाः। सङ्कल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ।। २.

त्या वेळेपासून या जगात प्रजांचा जन्म मैथुनाने होतो; पूर्वीची सृष्टी संकल्प, दर्शन आणि स्पर्शाने झाली असे सांगितले जाते.

देवानां दानवानाञ्च देवर्षीणाञ्च ते शुभः। सम्भवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः ।। २.

देव, दानव, देवर्षी आणि महात्मा दक्ष यांचा जन्म पूर्वी सांगितला आहे.

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया। कथं प्रचेतसत्वञ्च पुनर्लेभे महातपाः ।। २.

प्रजापतीच्या प्राणापासून दक्षाचा जन्म कसा झाला हे तू सांगितलेस; पण तो महातपस्वी पुन्हा प्रचेतस रूपात कसा आला, हे कसे घडले?

एतन्नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि। स दौहित्रश्च सोमस्य कथं श्वशुरताङ्गतः ।। २.

सूताजी, आमचा हा प्रश्न आहे—कृपया याचे स्पष्टीकरण द्या: सोमाचा नातू असलेला तो, कसा काय त्याचा सासरा झाला?

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः। ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये नराः ।। २.

सर्व सत्त्वांमध्ये नेहमीच निर्माण आणि नाश होत असतो, हे श्रेष्ठ ऋषी आणि ज्ञानी माणसे कधीच विसरत नाहीत.

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः । पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ।। २.

प्रत्येक युगात दक्ष आणि इतर सर्व पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात आणि पुन्हा नष्ट होतात; हे जाणणारे ज्ञानी लोक कधीच गोंधळात पडत नाहीत.

ज्यैष्‌ठ्यं कानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः। तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश्चैव कारणम् ।। २.

द्विजश्रेष्ठांनो, पूर्वी त्यांच्यात मोठेपणा किंवा लहानपणा नव्हता; तपच श्रेष्ठ मानले जाई आणि सामर्थ्य हेच कारण होते.

इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम्। प्रजानामायुरुत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते ।। २.

जो कोणी चाक्षुष मन्वंतरातील ही सृष्टी—चराचर—ओळखतो, तो माणसांच्या आयुष्याच्या पलीकडे जातो आणि स्वर्गात सन्मान मिळवतो.

एष सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समा सतः। इत्येते षढविसर्गा हिक्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः। स्वायम्भुवाद्या- संक्षेपाच्चाक्षुषान्ता यथाक्रमम् ।। २.

चाक्षुष मनुच्या काळातील ही सृष्टी सांगितली गेली आहे; स्वयंभुवापासून चाक्षुषापर्यंतच्या सहा सृष्टी या क्रमाने सांगितल्या आहेत.

एते सर्गा यथाप्रज्ञं प्रोक्ता वै द्विजसत्तमाः। वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः ।। २.

द्विजश्रेष्ठांनो, माझ्या समजुतीनुसार या सृष्टी मी सांगितल्या; त्यांचा संपूर्ण विस्तार वैवस्वत मनुच्या सृष्टीत समजावा.

अनन्ता नातिरिक्ताश्च सर्वे सर्गा विवस्वतः। आरोग्यायुष्प्रमाणेन धर्मतः कामतोऽर्थतः। एतानेव गुणानेति यः पठत्यनसूयकः ।। २.

विवस्वताच्या सर्व सृष्टी अनंत आहेत, पण काहीच जास्त नाहीत; आरोग्य, आयुष्य, धर्म, काम आणि अर्थ यानुसार—जो कोणी हे गुण द्वेष न करता म्हणतो, त्याला हे गुण मिळतात.

वैवस्वतस्य वक्ष्यामि साम्प्रतस्य महात्मनः। समासाद्व्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत ।। २.

आता मी महात्मा वैवस्वत मनुच्या सृष्टीचे संक्षिप्त आणि विस्ताराने वर्णन करणार आहे; मी सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका.

सूत उवाच।। सप्तमे त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह। मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः ।। ३.

सूत म्हणाले: सातव्या मन्वंतरात, वैवस्वत मनुच्या काळात, मारीच आणि कश्यप यांच्या पासून देव आणि श्रेष्ठ ऋषी जन्मले.

आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः। भृगवोऽङ्गिरसश्चैव ह्यष्टौ देवगणाः स्मृताः ।। ३.

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्व, मरुत, भृगु आणि अंगिरस—हे आठ देवगण म्हणून ओळखले जातात.

आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः। साध्याश्च वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः ।। ३.

आदित्य, मरुत आणि रुद्र हे कश्यपाचे पुत्र आहेत; साध्य, वसु आणि विश्व हे धर्माचे तीन पुत्रगण आहेत.

भृगोस्तु भार्गवो देवो ह्यङ्गिरोऽङ्गिरसः सुतः । वैवस्वतेऽन्तेरे ह्यस्मिन् नित्यं ते छन्दजाः सुराः ।। ३.

भृगु पासून भार्गव देव जन्मला आणि अंगिरस पासून अंगिरस नावाचा पुत्र झाला; वैवस्वत मनुच्या शेवटी, हे सर्व देव नेहमीच इच्छेने जन्म घेतात.

एष सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः साम्प्रतः शुभः। तेजस्वी साम्प्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः ।। ३.

ही सध्याची सृष्टी मारीचाची म्हणून ओळखावी; त्यांच्यात सध्या तेजस्वी आणि बलवान इंद्र प्रसिद्ध आहे.

अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते ये च साम्प्रतम्। सर्वे मन्वन्तरेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।। ३.

जे गेले, जे येणार आहेत आणि जे सध्या आहेत—सर्व मन्वंतरातील इंद्र हे सारखीच लक्षणे असलेले आहेत, असे समजावे.

भूतभव्यभवन्नाथः सहस्राक्षः पुरन्दरः । मघवन्तश्च ते सर्वे श्रृङ्गिणो वज्रपाणयः। सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक् शतगुणेन तु ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी—सहस्त्र नेत्र असलेला पुरंदर—हे सर्व मघवान, शृंगी, वज्रधारी, यांनी प्रत्येकाने वेगवेगळ्या वेळी शंभर यज्ञ केले, आणि प्रत्येकाने ते शंभरपट केले आहेत.

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्त्यबलानि च। अभिभूयावतिष्ठन्ते धर्माद्यैः कारणैरपि ।। ३.

तीनही लोकांतील सर्व सत्त्वे, कितीही बलवान किंवा दुर्बल असली तरी, धर्म व इतर कारणांनी जिंकली जातात आणि त्यांच्यावर राज्य केले जाते.

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मेनिबोधत ।। ३.

तेज, तप, बुद्धी, बळ, विद्या आणि पराक्रम यांच्या जोरावर जे भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे स्वामी आहेत, ते सामर्थ्यशाली होतात. हे सर्व मी सांगणार आहे, म्हणून माझे लक्षपूर्वक ऐका.

भूतं भव्यं भविष्यं तत् स्मृतं लोकत्रयं द्विजैः। भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम् । भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम् ।। ३.

भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांना द्विजांनी तीन लोक असे म्हटले आहे. ही पृथ्वी म्हणजे भूलोक, आकाश म्हणजे भुवः आणि भविष्य म्हणजे स्वर्ग. या सर्वांसाठी साधन काय आहे, ते मी सांगतो.

ध्यायता पुत्रकामेन ब्रह्मणाग्रे विभाषितम्। भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोकोऽयमभूत्तदा ।। ३.

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने ध्यान करताना ब्रह्मदेवाने सुरुवातीला 'भूः' असे उच्चारले; आणि मग हा भुलोक निर्माण झाला.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्वाद्दर्शनत्वाच्च भूर्लोकोऽयमभूत्ततः। अतोऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्विजैः स्मृतः ।। ३.

या सृष्टीत पुन्हा ब्रह्मदेवाने 'भवत्' असे उच्चारले; अस्तित्वामुळे हा भुलोक निर्माण झाला. म्हणून हा पहिला लोक आहे आणि तो द्विजांनी 'भूः' म्हणून ओळखला जातो.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्युत्पद्यमानेन कालशब्दोऽयमुच्यते ।। ३.

या सृष्टीत ब्रह्मदेवाने पुन्हा 'भवत्' असे म्हटले; 'भवत्' म्हणजे जे निर्माण होत आहे, त्यालाच काळाचा शब्द म्हणतात.

भवनात्तु भुवर्लोको निरुक्तज्ञैर्निरुच्यते। अन्तरिक्षं भुवस्तस्माद् द्वितीयो लोक उच्यते ।। ३.

'भवन' या शब्दावरून ज्यांना शब्दांचा अर्थ माहीत आहे, ते भुवर्लोक असे सांगतात; आकाश म्हणजे भुवः, म्हणून दुसरा लोक त्याला म्हणतात.

उत्पन्ने तु भुवर्लोके तृतीयं ब्रह्मणा पुनः । भव्येति व्याहृतं यस्माद्भव्यो लोकस्तदाऽभवत् ।। ३.

भुवर्लोक निर्माण झाल्यावर ब्रह्मदेवाने तिसरा शब्द 'भव्य' उच्चारला; त्यामुळे 'भव्य' नावाचा लोक निर्माण झाला.