वायुपुराणम्

शूद्रेणोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव। शशभक्षादभोज्यं वै तव मांसं महाद्युते ।। २६.

'राजन, तुझ्या पुत्राने, जो शूद्र आहे, ससा खाल्ल्यामुळे हे मांस अपवित्र झाले आहे. हे मांस आता श्राद्धासाठी योग्य नाही.'

शशो दुरात्मना पूर्वमरण्ये भक्षितोऽनघ। तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम ।। २६.

'पापी विकुक्षीने आधी जंगलात ससा खाल्ला, म्हणून हे मांस पितरांसाठी अपवित्र झाले आहे, हे निष्पाप राजन.'

इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्। पितृकर्म्मणि निर्द्दिष्टो मया त्वं मृगयाङ्कतः। शशं भक्षयसेऽरण्ये निर्घृणः पूर्व्वमद्य नु ।। २६.

इक्ष्वाकू रागावून विकुक्षीला म्हणाला, 'मी तुला पितृकार्यासाठी पाठवले होते, पण तू शिकार करून जंगलात ससा खाल्लास, विधीपूर्वीच.'

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्म्मणा। एवमिक्ष्वाकुना त्यक्तो वसिष्ठवचनात् सुतः ।। २६.

'म्हणून मी तुला त्यागतो. आता तू आपल्या मार्गाने जा.' वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून इक्ष्वाकूने आपल्या पुत्राचा त्याग केला.

इक्ष्वाकौ संस्थिते तस्मिञ्छशी स पृथिवीमिमाम् । प्राप्तः परमधर्म्मात्मा स चायोध्याधिपोऽभवत् ।। २६.

इक्ष्वाकू गेल्यावर शशीला ही पृथ्वी मिळाली. तो परमधार्मिक होता आणि अयोध्येचा राजा झाला.

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः। ततः स्तेनेन सा पूर्णो राज्यावस्था महीपतेः ।। २६.

वसिष्ठांच्या प्रेरणेने त्याने राज्यकारभार केला. त्यानंतर त्या राजाच्या राज्यात समृद्धी नांदली.

कालेन गतवांस्तत्र स च न्यूनतराङ्गतिम्। ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेत्तु वै ।। २६.

काळानुसार तो तेथून निघून गेला आणि त्याची स्थिती कमी झाली. हे कथानक जाणून कोणीही विधीत मांस खाऊ नये.

मां सभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाज्यहम्। एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। २६.

जो येथे मांस खातो, त्याचे मांस मी तिथे खाईन, असे ज्ञानी सांगतात. हेच मांसाचे खरे स्वरूप आहे.

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्य्यवान्। इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जायते पुरा ।। २६.

शशीचा वारस वीरशाली ककुत्स्थ होता. कधी काळी इंद्र वृषभ झाला तेव्हा ककुत्स्थाचा जन्म झाला.

पूर्व्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन स स्मृतः । अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुरोमा च स स्मृतः ।। २६.

पूर्वी आडीबकाच्या युद्धात त्याला ककुत्स्थ म्हणत. त्याच्यापासून ककुत्स्थाचा वंशज पृथुरोमा म्हणून ओळखला गेला.

वृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्य्यवान् । आन्ध्रस्तु यवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः ।। २६.

पृथुचा मुलगा वृषदश्व, त्याचा वीरशाली मुलगा आंध्र. आंध्राचा यवन, अश्व आणि श्रावस्त नावाचा मुलगा झाला.

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता। श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः ।। २६.

श्रावस्तक नावाचा राजा झाला, ज्याने श्रावस्ती नगरी वसवली. श्रावस्ताचा वारस प्रसिद्ध बृहदश्व झाला.

बृहदश्वसुतश्चापि कुबलाश्च इति श्रुतिः। यः स धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः ।। २६.

बृहदश्वाचा मुलगा कुबल, असे परंपरेत सांगितले जाते. हाच राजा धुंधूचा वध करून धुंधुमार पदवीला पोहोचला.

ऋषय ऊचुः ।। धुन्धुवधं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छमि विस्तरात्। यदर्थं कुबलाश्वः स धुन्धुमारत्वमागतः ।। २६.

महामती ऋषींनी विचारले, 'धुंधूचा वध कसा झाला, हे आम्हाला सविस्तर ऐकायचं आहे. कुबलाश्वाला 'धुंधूमार' हे नाव कसं मिळालं, हे देखील सांग.'

सूत उवाच।। बृहदश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः । सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ।। २६.

सूतेने सांगितले, 'बृहदश्वाचे एकवीस हजार पुत्र होते. ते सर्व विद्या शिकलेले, बलवान आणि कोणालाही सहज जिंकता येणार नाहीत असे होते.'

बभूवुर्द्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः। कुबलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम् ।। २६.

ते सर्व धर्मनिष्ठ, यज्ञ करणारे आणि दानशूर होते. पण त्यात कुबलाश्व हा सर्वांत शूर, पराक्रमी आणि उत्तम धर्मशील होता.

बृहदश्वोऽभ्यषिञ्चत्तं तस्मिन् राष्ट्रे नराधिपः। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह ।। २६.

राजा बृहदश्वाने त्याला त्या राज्याचा राजा म्हणून अभिषेक केला आणि आपली सर्व श्रीमंती मुलाकडे सोपवून तो स्वतः वनात गेला.

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्म्मिकम् । प्रयातं तमुत्तङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत् ।। २६.

महान आणि धर्मनिष्ठ राजा बृहदश्वा वनात जात असताना, ब्रह्मर्षी उत्तंकाने त्याला अडवले.

उत्तङ्क उवाच।। भवतो रक्षणं कार्य्यं तत्तावत् कर्तुमर्हति। निरुद्विग्नस्तपः कर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ।। २६.

उत्तंक म्हणाला, 'माझ्या रक्षणासाठी एक कार्य तू करावं लागेल, त्यानंतरच तू जाऊ शकतोस. राजन, मी काळजीमुक्त होऊन तपश्चर्या करू शकत नाही.'

ममाश्रमसमीपेषु समेषु मरुधन्वसु। समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते ।। २६.

माझ्या आश्रमाजवळ, सपाट वाळवंटात, एक वाळूने भरलेला समुद्र आहे, हे राजन.

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः। अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान् ।। २६.

त्या ठिकाणी, वाळूखाली लपलेला, प्रचंड आकाराचा आणि बलवान असा एक महान असुर आहे, जो देवांनाही मारता येत नाही.

स मनोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम सुदारुणः। शतं लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।। २६.

तो मनुचा पुत्र, धुंधू नावाचा अत्यंत भयंकर असुर आहे. तो जगाचा नाश करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या करत आहे.

संवत्सरस्य पर्य्यन्ते स निःश्वासं प्रमुञ्चति। यदा तदा मही तत्र चलिता स्म सकानना ।। २६.

प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी तो जेव्हा श्वास सोडतो, तेव्हा त्या भागातील जमीन आणि जंगलं हादरतात.

तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत्। आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ।। २६.

त्याच्या श्वासाच्या जोरामुळे मोठ्या प्रमाणात धूळ उडते, ती सूर्याचा मार्ग झाकते आणि सात दिवस जमिनीला कंप सुटतो.

सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूममतिदारुणम् । तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे ।। २६.

त्या धुळीत ठिणग्या, ज्वाळा आणि धूर मिसळलेला असतो, त्यामुळे फारच भीतीदायक होतं. म्हणूनच राजन, मी माझ्या आश्रमात राहू शकत नाही.

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया। तेजस्ते सुमहाविष्णुस्तेजसाप्याययिष्यति ।। २६.

महाबाहू, लोकांच्या भल्यासाठी तू त्याला थांबव. तुझं तेज, विष्णूप्रमाणे, त्याच्या सामर्थ्याला हरवेल.

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन् विनिहतेऽसुरे । त्वं हि तस्य वधायाद्य समर्थः पृथिवीपते ।। २६.

तो असुर मारला गेला की आजच सर्व लोक सुखी होतील. राजन, त्याचा वध करण्याची क्षमता तुझ्यात आहे.

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व्वं ततोऽनघ। न हि धुन्धुर्महावीर्य्यस्तेजसाल्पेन शक्यते ।। २६.

विष्णूने पूर्वी मला वर दिला आहे, हे निष्पापा, की धुंधू हा महान पराक्रमी आहे, त्याला कमी सामर्थ्याने मारता येणार नाही.

निर्द्दग्धुं पृथिवीपाल अपि वर्ष शतैरिह। वीर्य्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासहम् ।। २६.

राजा, शंभर वर्षे जरी प्रयत्न केला तरी त्याला इथे जाळता येणार नाही. त्याचं सामर्थ्य इतकं मोठं आहे की देवांनाही ते सहन होत नाही.