वायुपुराणम्

अम्बरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः। पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः ।। २६.

नाभागाचा मुलगा अम्बरीष, त्याचा मुलगा विरूप, विरूपाचा मुलगा पृषदश्व, आणि त्याचा मुलगा रथीतर.

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। २६.

हे सर्व क्षत्रियांपासून उत्पन्न झाले, पण त्यांना अङ्गिरस वंशज म्हणूनही ओळखतात; रथीतरांमध्ये श्रेष्ठ, क्षत्रिय वंश असलेले ब्राह्मण होते.

क्षुवतस्तु मनोः पूर्व्वमिक्ष्याकुरभिनिःसृतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम् ।। २६.

क्षुवत हा मनुचा ज्येष्ठ पुत्र होता, त्याच्यापासून इक्ष्वाकू जन्मला; त्याला शंभर पुत्र होते, आणि इक्ष्वाकू अतिशय दानशूर होता.

तेषां ज्येष्ठो विकुक्षिश्च नेमिर्दण्डश्च ते त्रयः। शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पंचाशतस्तु ते ।। २६.

त्यातला ज्येष्ठ विकुक्षी, नेमि आणि दंड हे तिघे; आणि त्याचे पन्नास पुत्र, शकुनी प्रमुख होते.

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः। चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्याञ्च ते दिशि ।। २६.

उत्तरापथ प्रदेशाचे रक्षण करणारे राजे, तसेच दक्षिण दिशेला, एकूण अठ्ठेचाळीस होते.

विंशतिप्रमुखास्ते तु दक्षिणापथरक्षिणः। इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथादिशेत् ।। २६.

दक्षिण दिशेचे ते वीस प्रमुख रक्षक होते. त्यानंतर इक्ष्वाकूने विकुक्षीला अष्टका विधीसाठी सूचना दिली.

राजोवाच।। मांसमानय श्राद्धेयं मृगान् हत्वा महाबल। श्राद्धमद्य नु कर्तव्यमष्टकायां न संशयः ।। २६.

राजा म्हणाला, 'श्राद्धासाठी मांस आण. बलाढ्य आहेस, म्हणून प्राण्यांना मार. आज अष्टकेचे श्राद्ध करायचेच आहे, यात शंका नाही.'

स गतस्तु मृगव्यां वै वचनात्तस्य धीमतः। मृगान् सहस्रशो हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्य्यवान्। भक्षयच्छशकन्तत्र विकुक्षिर्मृगयाङ्गतः ।। २६.

त्या बुद्धिमानाच्या सांगण्यावरून विकुक्षी शिकार करायला गेला. त्याने हजारो प्राणी मारले आणि दमून गेला. मग तिथेच त्याने एक ससा खाल्ला.

आगते स विकुक्षौ तु समांसे सहसैनिके। वसिष्ठञ्चोदयामास मांसं प्रोक्षयतामिति ।। २६.

विकुक्षी सैन्यासह मांस घेऊन परत आला. त्याने वसिष्ठांना मांस शुद्ध करण्याची विनंती केली.

तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्समुपस्थितः। स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ।। २६.

राजाने सांगितल्यावर वसिष्ठांनी विधिप्रमाणे मांस तयार केले. पण मांस अपवित्र झालेले पाहून ते रागावून राजाला म्हणाले,

शूद्रेणोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव। शशभक्षादभोज्यं वै तव मांसं महाद्युते ।। २६.

'राजन, तुझ्या पुत्राने, जो शूद्र आहे, ससा खाल्ल्यामुळे हे मांस अपवित्र झाले आहे. हे मांस आता श्राद्धासाठी योग्य नाही.'

शशो दुरात्मना पूर्वमरण्ये भक्षितोऽनघ। तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम ।। २६.

'पापी विकुक्षीने आधी जंगलात ससा खाल्ला, म्हणून हे मांस पितरांसाठी अपवित्र झाले आहे, हे निष्पाप राजन.'

इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्। पितृकर्म्मणि निर्द्दिष्टो मया त्वं मृगयाङ्कतः। शशं भक्षयसेऽरण्ये निर्घृणः पूर्व्वमद्य नु ।। २६.

इक्ष्वाकू रागावून विकुक्षीला म्हणाला, 'मी तुला पितृकार्यासाठी पाठवले होते, पण तू शिकार करून जंगलात ससा खाल्लास, विधीपूर्वीच.'

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्म्मणा। एवमिक्ष्वाकुना त्यक्तो वसिष्ठवचनात् सुतः ।। २६.

'म्हणून मी तुला त्यागतो. आता तू आपल्या मार्गाने जा.' वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून इक्ष्वाकूने आपल्या पुत्राचा त्याग केला.

इक्ष्वाकौ संस्थिते तस्मिञ्छशी स पृथिवीमिमाम् । प्राप्तः परमधर्म्मात्मा स चायोध्याधिपोऽभवत् ।। २६.

इक्ष्वाकू गेल्यावर शशीला ही पृथ्वी मिळाली. तो परमधार्मिक होता आणि अयोध्येचा राजा झाला.

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः। ततः स्तेनेन सा पूर्णो राज्यावस्था महीपतेः ।। २६.

वसिष्ठांच्या प्रेरणेने त्याने राज्यकारभार केला. त्यानंतर त्या राजाच्या राज्यात समृद्धी नांदली.

कालेन गतवांस्तत्र स च न्यूनतराङ्गतिम्। ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेत्तु वै ।। २६.

काळानुसार तो तेथून निघून गेला आणि त्याची स्थिती कमी झाली. हे कथानक जाणून कोणीही विधीत मांस खाऊ नये.

मां सभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाज्यहम्। एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। २६.

जो येथे मांस खातो, त्याचे मांस मी तिथे खाईन, असे ज्ञानी सांगतात. हेच मांसाचे खरे स्वरूप आहे.

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्य्यवान्। इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जायते पुरा ।। २६.

शशीचा वारस वीरशाली ककुत्स्थ होता. कधी काळी इंद्र वृषभ झाला तेव्हा ककुत्स्थाचा जन्म झाला.

पूर्व्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन स स्मृतः । अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुरोमा च स स्मृतः ।। २६.

पूर्वी आडीबकाच्या युद्धात त्याला ककुत्स्थ म्हणत. त्याच्यापासून ककुत्स्थाचा वंशज पृथुरोमा म्हणून ओळखला गेला.

वृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्य्यवान् । आन्ध्रस्तु यवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः ।। २६.

पृथुचा मुलगा वृषदश्व, त्याचा वीरशाली मुलगा आंध्र. आंध्राचा यवन, अश्व आणि श्रावस्त नावाचा मुलगा झाला.

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता। श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः ।। २६.

श्रावस्तक नावाचा राजा झाला, ज्याने श्रावस्ती नगरी वसवली. श्रावस्ताचा वारस प्रसिद्ध बृहदश्व झाला.

बृहदश्वसुतश्चापि कुबलाश्च इति श्रुतिः। यः स धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः ।। २६.

बृहदश्वाचा मुलगा कुबल, असे परंपरेत सांगितले जाते. हाच राजा धुंधूचा वध करून धुंधुमार पदवीला पोहोचला.

ऋषय ऊचुः ।। धुन्धुवधं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छमि विस्तरात्। यदर्थं कुबलाश्वः स धुन्धुमारत्वमागतः ।। २६.

महामती ऋषींनी विचारले, 'धुंधूचा वध कसा झाला, हे आम्हाला सविस्तर ऐकायचं आहे. कुबलाश्वाला 'धुंधूमार' हे नाव कसं मिळालं, हे देखील सांग.'

सूत उवाच।। बृहदश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः । सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ।। २६.

सूतेने सांगितले, 'बृहदश्वाचे एकवीस हजार पुत्र होते. ते सर्व विद्या शिकलेले, बलवान आणि कोणालाही सहज जिंकता येणार नाहीत असे होते.'

बभूवुर्द्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः। कुबलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम् ।। २६.

ते सर्व धर्मनिष्ठ, यज्ञ करणारे आणि दानशूर होते. पण त्यात कुबलाश्व हा सर्वांत शूर, पराक्रमी आणि उत्तम धर्मशील होता.

बृहदश्वोऽभ्यषिञ्चत्तं तस्मिन् राष्ट्रे नराधिपः। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह ।। २६.

राजा बृहदश्वाने त्याला त्या राज्याचा राजा म्हणून अभिषेक केला आणि आपली सर्व श्रीमंती मुलाकडे सोपवून तो स्वतः वनात गेला.

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्म्मिकम् । प्रयातं तमुत्तङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत् ।। २६.

महान आणि धर्मनिष्ठ राजा बृहदश्वा वनात जात असताना, ब्रह्मर्षी उत्तंकाने त्याला अडवले.

उत्तङ्क उवाच।। भवतो रक्षणं कार्य्यं तत्तावत् कर्तुमर्हति। निरुद्विग्नस्तपः कर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ।। २६.

उत्तंक म्हणाला, 'माझ्या रक्षणासाठी एक कार्य तू करावं लागेल, त्यानंतरच तू जाऊ शकतोस. राजन, मी काळजीमुक्त होऊन तपश्चर्या करू शकत नाही.'