वायुपुराणम्

अर्द्धेन पादसाम्यस्य पादभागाच्च पञ्चके। पादभागं सपादं तु प्रकृत्यामपि संस्थितम् ।। २५.

पायाच्या अर्ध्या समतेने आणि पाचव्या भागाने, पायाचा भाग मूळ स्वरूपातही ठरलेला असतो.

चतुर्थमुत्तरे चैव मद्रवत्यां च मद्रके। मद्रके दक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला ।। २५.

उत्तर दिशेतील चौथ्या, मद्रवती आणि मद्रक या ठिकाणी, तसेच दक्षिणेच्या मद्रकातही, सांगितलेलं मापच चालतं.

पूर्व्वमेवानुयोगन्तु द्वितीया बुद्धिरिष्यते। पादौ चाहरणं चास्मत् पारं नात्र विधीयते ।। २५.

आधी उपयोग केला जातो, दुसरं समजून घेतलं जातं; पायांचं घेणं आमच्याकडून—इथे कुठेही ओलांडणं होत नाही.

एकत्वमुपयोगस्य द्वयोर्यद्धि द्विजोत्तम। अनेकसमवायस्तु पताकाहरिणं स्मृतम् ।। २५.

उपयोगाचं एकत्व, हे दोघांचं असतं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; पण अनेकांचं एकत्र येणं 'पताका-हरिण' असं ओळखलं जातं.

तिसॄणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ता च दक्षिणा। अष्टौ तु समवायास्ते सौवीरा मूर्च्छना तथा। कुशत्यनुत्तरः सत्यं सप्त सत्त्वस्वरं तु यः ।। २५.

तीन वृत्तांपैकी, योग्य वृत्त दक्षिणेकडील असतं; आठ प्रकारची एकत्रिकरणं सौवीर आणि मूर्च्छना म्हणून ओळखली जातात; कुशत्याहून जो श्रेष्ठ आहे, त्याला सात शुद्ध स्वर आहेत असं म्हणतात.

सूत उवाच।। ककुद्मिनस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह। हताः पुण्यजनैः सर्व्वा राक्षसैः सा कुशस्थली ।। २६.

सूतम्हणाले: जेव्हा रैवत त्या लोकात गेला, तेव्हा सर्व पुण्यवान लोक राक्षसांनी मारले, आणि म्हणून कुशस्थळी नष्ट झाली.

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्म्मिकस्य महात्मनः। निबध्यमाना रक्षोभिर्दिशः संप्राद्रवन् भयात् ।। २६.

त्या धर्मात्मा, महात्मा राजाच्या शंभर भावांना राक्षसांनी बांधलं, तेव्हा ते सगळे भीतीने सर्व दिशांना पळाले.

तेषान्तु ते भयाक्रान्ताः क्षत्रियास्तत्र तत्र हि। अन्ववायस्तु सुमहान् महांस्तत्र द्विजोत्तमाः ।। २६.

त्या क्षत्रियांना भीतीने ग्रासलं होतं, म्हणून ते इकडे तिकडे विखुरले; पण तिथे एक मोठं वंश निर्माण झालं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

प्रयता इति विख्याता दिक्षु सर्व्वासु धार्म्मिकाः। धृष्टस्य धार्ष्टकं क्षत्रं रणधृष्टं बभूव ह ।। २६.

ते सर्व दिशांना 'प्रयता' म्हणून प्रसिद्ध झाले, हे धर्मशील होते; धृष्टापासून 'धार्ष्टक' क्षत्रिय झाले, जे युद्धात धाडसी होते.

त्रिसाहस्रन्तु सगणं क्षत्रियाणां महात्मनाम्। नभगस्य च दायादो नाभागो नाम वीर्य्यवान् ।। २६.

त्या महान क्षत्रियांचा, त्यांच्या गणांसह, तीन हजारांचा समूह होता; आणि नभगाचा वारस, वीर्यवान नाभाग नावाचा होता.

अम्बरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः। पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः ।। २६.

नाभागाचा मुलगा अम्बरीष, त्याचा मुलगा विरूप, विरूपाचा मुलगा पृषदश्व, आणि त्याचा मुलगा रथीतर.

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। २६.

हे सर्व क्षत्रियांपासून उत्पन्न झाले, पण त्यांना अङ्गिरस वंशज म्हणूनही ओळखतात; रथीतरांमध्ये श्रेष्ठ, क्षत्रिय वंश असलेले ब्राह्मण होते.

क्षुवतस्तु मनोः पूर्व्वमिक्ष्याकुरभिनिःसृतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम् ।। २६.

क्षुवत हा मनुचा ज्येष्ठ पुत्र होता, त्याच्यापासून इक्ष्वाकू जन्मला; त्याला शंभर पुत्र होते, आणि इक्ष्वाकू अतिशय दानशूर होता.

तेषां ज्येष्ठो विकुक्षिश्च नेमिर्दण्डश्च ते त्रयः। शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पंचाशतस्तु ते ।। २६.

त्यातला ज्येष्ठ विकुक्षी, नेमि आणि दंड हे तिघे; आणि त्याचे पन्नास पुत्र, शकुनी प्रमुख होते.

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः। चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्याञ्च ते दिशि ।। २६.

उत्तरापथ प्रदेशाचे रक्षण करणारे राजे, तसेच दक्षिण दिशेला, एकूण अठ्ठेचाळीस होते.

विंशतिप्रमुखास्ते तु दक्षिणापथरक्षिणः। इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथादिशेत् ।। २६.

दक्षिण दिशेचे ते वीस प्रमुख रक्षक होते. त्यानंतर इक्ष्वाकूने विकुक्षीला अष्टका विधीसाठी सूचना दिली.

राजोवाच।। मांसमानय श्राद्धेयं मृगान् हत्वा महाबल। श्राद्धमद्य नु कर्तव्यमष्टकायां न संशयः ।। २६.

राजा म्हणाला, 'श्राद्धासाठी मांस आण. बलाढ्य आहेस, म्हणून प्राण्यांना मार. आज अष्टकेचे श्राद्ध करायचेच आहे, यात शंका नाही.'

स गतस्तु मृगव्यां वै वचनात्तस्य धीमतः। मृगान् सहस्रशो हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्य्यवान्। भक्षयच्छशकन्तत्र विकुक्षिर्मृगयाङ्गतः ।। २६.

त्या बुद्धिमानाच्या सांगण्यावरून विकुक्षी शिकार करायला गेला. त्याने हजारो प्राणी मारले आणि दमून गेला. मग तिथेच त्याने एक ससा खाल्ला.

आगते स विकुक्षौ तु समांसे सहसैनिके। वसिष्ठञ्चोदयामास मांसं प्रोक्षयतामिति ।। २६.

विकुक्षी सैन्यासह मांस घेऊन परत आला. त्याने वसिष्ठांना मांस शुद्ध करण्याची विनंती केली.

तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्समुपस्थितः। स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ।। २६.

राजाने सांगितल्यावर वसिष्ठांनी विधिप्रमाणे मांस तयार केले. पण मांस अपवित्र झालेले पाहून ते रागावून राजाला म्हणाले,

शूद्रेणोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव। शशभक्षादभोज्यं वै तव मांसं महाद्युते ।। २६.

'राजन, तुझ्या पुत्राने, जो शूद्र आहे, ससा खाल्ल्यामुळे हे मांस अपवित्र झाले आहे. हे मांस आता श्राद्धासाठी योग्य नाही.'

शशो दुरात्मना पूर्वमरण्ये भक्षितोऽनघ। तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम ।। २६.

'पापी विकुक्षीने आधी जंगलात ससा खाल्ला, म्हणून हे मांस पितरांसाठी अपवित्र झाले आहे, हे निष्पाप राजन.'

इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्। पितृकर्म्मणि निर्द्दिष्टो मया त्वं मृगयाङ्कतः। शशं भक्षयसेऽरण्ये निर्घृणः पूर्व्वमद्य नु ।। २६.

इक्ष्वाकू रागावून विकुक्षीला म्हणाला, 'मी तुला पितृकार्यासाठी पाठवले होते, पण तू शिकार करून जंगलात ससा खाल्लास, विधीपूर्वीच.'

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्म्मणा। एवमिक्ष्वाकुना त्यक्तो वसिष्ठवचनात् सुतः ।। २६.

'म्हणून मी तुला त्यागतो. आता तू आपल्या मार्गाने जा.' वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून इक्ष्वाकूने आपल्या पुत्राचा त्याग केला.

इक्ष्वाकौ संस्थिते तस्मिञ्छशी स पृथिवीमिमाम् । प्राप्तः परमधर्म्मात्मा स चायोध्याधिपोऽभवत् ।। २६.

इक्ष्वाकू गेल्यावर शशीला ही पृथ्वी मिळाली. तो परमधार्मिक होता आणि अयोध्येचा राजा झाला.

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः। ततः स्तेनेन सा पूर्णो राज्यावस्था महीपतेः ।। २६.

वसिष्ठांच्या प्रेरणेने त्याने राज्यकारभार केला. त्यानंतर त्या राजाच्या राज्यात समृद्धी नांदली.

कालेन गतवांस्तत्र स च न्यूनतराङ्गतिम्। ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेत्तु वै ।। २६.

काळानुसार तो तेथून निघून गेला आणि त्याची स्थिती कमी झाली. हे कथानक जाणून कोणीही विधीत मांस खाऊ नये.

मां सभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाज्यहम्। एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। २६.

जो येथे मांस खातो, त्याचे मांस मी तिथे खाईन, असे ज्ञानी सांगतात. हेच मांसाचे खरे स्वरूप आहे.

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्य्यवान्। इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जायते पुरा ।। २६.

शशीचा वारस वीरशाली ककुत्स्थ होता. कधी काळी इंद्र वृषभ झाला तेव्हा ककुत्स्थाचा जन्म झाला.