वायुपुराणम्

गोरूपाणां पुरस्तात्तु मध्यमांशस्तु पर्य्ययः। तयोर्विभागो गीतानां लावण्यमार्गसंस्थितः ।। २५.

गोरूप स्वरांत, मध्यम भाग उलट मानला जातो; या दोघांतील फरक गाण्याच्या सौंदर्यात मार्गावर ठरतो.

अनुषङ्गं मयोद्दिष्टं स्वसारञ्च स्वरान्तरम्। पर्य्ययः संप्रवर्त्तेत सप्तस्वरपदक्रमम् ।। २५.

मी संबंध आणि जवळचा स्वर सांगितला आहे; उलटपक्षी सात स्वरांच्या क्रमाने पुढे जातो.

गान्धारांशेन गीयन्ते चत्वारि मन्द्रकाणि च। पञ्चमो मध्यमश्चैव धैवते तु निषादजैः। षड्जर्षभैश्च जानीमो मन्द्रकेष्वेव नान्तरे ।। २५.

गंधाराच्या भागाने चार मंद्र स्वर गायले जातात; पाचवा मध्यम असतो, धैवतामध्ये निषादाने; षड्ज आणि ऋषभ यांनी आपण फक्त मंद्र स्वरांतच ओळखतो, मध्ये नाही.

द्वे चापरान्तिके विद्याद्धयशुल्लाष्टकस्य तु। प्राकृते वैणवैश्चैव गान्धारांशे प्रयुज्यते ।। २५.

घोडा आणि अष्टक यांच्या खालच्या स्वरांत दोन असतात हे समजावे; नैसर्गिक आणि वैणव स्वरांत गंधाराचा भाग वापरतात.

पदस्य तु त्रयं रूपं सप्तरूपन्तु कौशिकम्। गान्धारांशेन कार्त्स्न्येन पर्ययस्य विधिः स्मृतः । एवञ्चैव क्रमोद्दिष्टो मध्यमांशस्य मध्यमः ।। २५.

पदाचे तीन रूपे आहेत, कौशिकाचे सात रूपे आहेत; गंधाराच्या पूर्ण भागाने उलटपक्षीचा नियम ठरतो; अशा प्रकारे मध्यम भागासाठी मध्यमाचा क्रम सांगितला आहे.

यानि गीतानि प्रोक्तानि रूपेण तु विशेषतः। तत्तु सप्तस्वरं कार्य्यं सप्तरूपञ्च कौशिकम् ।। २५.

विशेष रूप सांगितलेली गीते — ती सात स्वरांची असावीत, आणि कौशिकाला सात रूपे असावीत.

अङ्गदर्शनमित्याहुर्माने द्वे समके तथा। द्वितीयभावाचरणा मात्रा नाभिप्रतिष्ठिता ।। २५.

याला अंगदर्शन असे म्हणतात; दोन सममूल्य मापे असतात, आणि दुसऱ्या स्थानापासून माप नाभीवर स्थिर राहत नाही.

उत्तरे च प्रकृत्येवं मात्रा तल्लीयते तथा । हन्तारः पिण्डको यत्र मात्रायां नातिवर्त्तते ।। २५.

उत्तर दिशेला, जशी मूळ प्रकृतीत माप विरघळतं, तशीच इथेही माप एकरूप होतं; जिथे मारणारे एकत्र आहेत, तिथे माप कधीच वाढत नाही.

पादेनैकेन मात्रायां पादोनामति वीरणा। संख्यायाश्चोपहननं तत्र यानमिति स्मृतम् ।। २५.

एका पायाने मापात असून, दुसरा पाय वीरणेत नसतो; तिथे संख्येचं कमी होणं 'गती' असं ओळखलं जातं.

द्वितीयं पादभङ्गञ्च ग्रहेणाभिप्रतिष्ठितम्। पूर्व्वमष्टतृतीये तु द्वितीयं चापरीतके ।। २५.

दुसऱ्या पायाचं तुटणं पकडून ठरवलं जातं; आधी आठव्या आणि तिसऱ्या ठिकाणी, आणि दुसरं वेगळ्या रचनेत असतं.

अर्द्धेन पादसाम्यस्य पादभागाच्च पञ्चके। पादभागं सपादं तु प्रकृत्यामपि संस्थितम् ।। २५.

पायाच्या अर्ध्या समतेने आणि पाचव्या भागाने, पायाचा भाग मूळ स्वरूपातही ठरलेला असतो.

चतुर्थमुत्तरे चैव मद्रवत्यां च मद्रके। मद्रके दक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला ।। २५.

उत्तर दिशेतील चौथ्या, मद्रवती आणि मद्रक या ठिकाणी, तसेच दक्षिणेच्या मद्रकातही, सांगितलेलं मापच चालतं.

पूर्व्वमेवानुयोगन्तु द्वितीया बुद्धिरिष्यते। पादौ चाहरणं चास्मत् पारं नात्र विधीयते ।। २५.

आधी उपयोग केला जातो, दुसरं समजून घेतलं जातं; पायांचं घेणं आमच्याकडून—इथे कुठेही ओलांडणं होत नाही.

एकत्वमुपयोगस्य द्वयोर्यद्धि द्विजोत्तम। अनेकसमवायस्तु पताकाहरिणं स्मृतम् ।। २५.

उपयोगाचं एकत्व, हे दोघांचं असतं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; पण अनेकांचं एकत्र येणं 'पताका-हरिण' असं ओळखलं जातं.

तिसॄणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ता च दक्षिणा। अष्टौ तु समवायास्ते सौवीरा मूर्च्छना तथा। कुशत्यनुत्तरः सत्यं सप्त सत्त्वस्वरं तु यः ।। २५.

तीन वृत्तांपैकी, योग्य वृत्त दक्षिणेकडील असतं; आठ प्रकारची एकत्रिकरणं सौवीर आणि मूर्च्छना म्हणून ओळखली जातात; कुशत्याहून जो श्रेष्ठ आहे, त्याला सात शुद्ध स्वर आहेत असं म्हणतात.

सूत उवाच।। ककुद्मिनस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह। हताः पुण्यजनैः सर्व्वा राक्षसैः सा कुशस्थली ।। २६.

सूतम्हणाले: जेव्हा रैवत त्या लोकात गेला, तेव्हा सर्व पुण्यवान लोक राक्षसांनी मारले, आणि म्हणून कुशस्थळी नष्ट झाली.

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्म्मिकस्य महात्मनः। निबध्यमाना रक्षोभिर्दिशः संप्राद्रवन् भयात् ।। २६.

त्या धर्मात्मा, महात्मा राजाच्या शंभर भावांना राक्षसांनी बांधलं, तेव्हा ते सगळे भीतीने सर्व दिशांना पळाले.

तेषान्तु ते भयाक्रान्ताः क्षत्रियास्तत्र तत्र हि। अन्ववायस्तु सुमहान् महांस्तत्र द्विजोत्तमाः ।। २६.

त्या क्षत्रियांना भीतीने ग्रासलं होतं, म्हणून ते इकडे तिकडे विखुरले; पण तिथे एक मोठं वंश निर्माण झालं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

प्रयता इति विख्याता दिक्षु सर्व्वासु धार्म्मिकाः। धृष्टस्य धार्ष्टकं क्षत्रं रणधृष्टं बभूव ह ।। २६.

ते सर्व दिशांना 'प्रयता' म्हणून प्रसिद्ध झाले, हे धर्मशील होते; धृष्टापासून 'धार्ष्टक' क्षत्रिय झाले, जे युद्धात धाडसी होते.

त्रिसाहस्रन्तु सगणं क्षत्रियाणां महात्मनाम्। नभगस्य च दायादो नाभागो नाम वीर्य्यवान् ।। २६.

त्या महान क्षत्रियांचा, त्यांच्या गणांसह, तीन हजारांचा समूह होता; आणि नभगाचा वारस, वीर्यवान नाभाग नावाचा होता.

अम्बरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः। पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः ।। २६.

नाभागाचा मुलगा अम्बरीष, त्याचा मुलगा विरूप, विरूपाचा मुलगा पृषदश्व, आणि त्याचा मुलगा रथीतर.

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। २६.

हे सर्व क्षत्रियांपासून उत्पन्न झाले, पण त्यांना अङ्गिरस वंशज म्हणूनही ओळखतात; रथीतरांमध्ये श्रेष्ठ, क्षत्रिय वंश असलेले ब्राह्मण होते.

क्षुवतस्तु मनोः पूर्व्वमिक्ष्याकुरभिनिःसृतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम् ।। २६.

क्षुवत हा मनुचा ज्येष्ठ पुत्र होता, त्याच्यापासून इक्ष्वाकू जन्मला; त्याला शंभर पुत्र होते, आणि इक्ष्वाकू अतिशय दानशूर होता.

तेषां ज्येष्ठो विकुक्षिश्च नेमिर्दण्डश्च ते त्रयः। शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पंचाशतस्तु ते ।। २६.

त्यातला ज्येष्ठ विकुक्षी, नेमि आणि दंड हे तिघे; आणि त्याचे पन्नास पुत्र, शकुनी प्रमुख होते.

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः। चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्याञ्च ते दिशि ।। २६.

उत्तरापथ प्रदेशाचे रक्षण करणारे राजे, तसेच दक्षिण दिशेला, एकूण अठ्ठेचाळीस होते.

विंशतिप्रमुखास्ते तु दक्षिणापथरक्षिणः। इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथादिशेत् ।। २६.

दक्षिण दिशेचे ते वीस प्रमुख रक्षक होते. त्यानंतर इक्ष्वाकूने विकुक्षीला अष्टका विधीसाठी सूचना दिली.

राजोवाच।। मांसमानय श्राद्धेयं मृगान् हत्वा महाबल। श्राद्धमद्य नु कर्तव्यमष्टकायां न संशयः ।। २६.

राजा म्हणाला, 'श्राद्धासाठी मांस आण. बलाढ्य आहेस, म्हणून प्राण्यांना मार. आज अष्टकेचे श्राद्ध करायचेच आहे, यात शंका नाही.'

स गतस्तु मृगव्यां वै वचनात्तस्य धीमतः। मृगान् सहस्रशो हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्य्यवान्। भक्षयच्छशकन्तत्र विकुक्षिर्मृगयाङ्गतः ।। २६.

त्या बुद्धिमानाच्या सांगण्यावरून विकुक्षी शिकार करायला गेला. त्याने हजारो प्राणी मारले आणि दमून गेला. मग तिथेच त्याने एक ससा खाल्ला.

आगते स विकुक्षौ तु समांसे सहसैनिके। वसिष्ठञ्चोदयामास मांसं प्रोक्षयतामिति ।। २६.

विकुक्षी सैन्यासह मांस घेऊन परत आला. त्याने वसिष्ठांना मांस शुद्ध करण्याची विनंती केली.