वायुपुराणम्

मक्षिप्रच्छेदनो नाम चतुष्कलगणः स्मृतः। अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्ये वै प्रकीर्त्तिताः। वर्णस्थानप्रयोगेण कलामात्रा प्रमाणतः ।। २५.

चार भागांचा जो गट आहे, त्याला 'मक्षिप्रच्छेदन' असे म्हणतात. हे तीस प्रकारचे अलंकार आहेत, जे वर्णाच्या जागेच्या वापरावर आणि काळाच्या मापावर सांगितले आहेत.

संस्थानञ्च प्रमाणं च विकारो लक्षणन्तथा। चतुर्विधमिदं ज्ञेयमलङ्कारप्रयोजनम् ।। २५.

रचना, माप, बदल आणि गुणधर्म — हे अलंकाराचे चार उपयोग समजावे.

यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः। वर्णमेवाप्यलंकर्त्तुं विषमं ह्यात्मसम्भवात् ।। २५.

जसा एखादा दागिना चुकीच्या ठिकाणी घातला तर त्याची निंदा होते, तसंच वर्णाच्या स्वभावाच्या विरुद्ध अलंकार करणेही योग्य नाही.

नानाभरणसंयोगाद्यथा नार्या विभूषणम्। वर्णस्य चैवालङ्कारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः ।। २५.

जशी स्त्रीने वेगवेगळ्या दागिन्यांचा चुकीचा संग केला, तर तो शोभत नाही, तसंच वर्णावर चुकीचा अलंकार केला तर त्याचीही निंदा होते.

न पादे कुण्डले दृष्टे न कण्ठे रसना यथा। एवमेव ह्यलङ्कारो विपर्यस्तो विगर्हितः ।। २५.

जसा पायात कुंडलं नसतात, किंवा कमरेला माळ नसते, तसंच अलंकार चुकीच्या ठिकाणी केला तर तो निंदनीय ठरतो.

क्रियमाणोऽप्यलङ्कारो रागं यश्चैव दर्शयेत्। यथोद्दिष्टस्य मार्गस्य कर्त्तव्यस्य विधीयते ।। २५.

अलंकार करत असतानाही, तो योग्य राग दाखवावा आणि सांगितलेल्या मार्गानेच करावा.

लक्षणं पर्य्यवस्थापि वर्णिकाभिः प्रवर्त्तनम्। याथातथ्येन वक्ष्यामि मासेद्भवमुखोद्भवे ।। २५.

लक्षण, योग्य वापर आणि गायकांनी केलेली कृती — हे मी प्रत्यक्ष आणि खरीखुरी सांगतो, केवळ तोंडी परंपरेवर नाही.

त्रयोविंशत्यशीतिस्तु तेषामेतद्विपर्ययः। षड्जपक्षोऽपि तत्त्वादौ मध्यो हीनस्वरो भवेत् ।। २५.

याच्या उलट प्रकारांची संख्या त्र्याऐंशी सांगितली आहे; सुरुवातीला, जर षड्ज गट कमी असेल, तर तो मधला किंवा खालचा स्वर होतो.

षड्जमध्यमयोश्चैव ग्रामयोः पर्य्यपस्तथा। मानोयोत्तरमन्द्रस्य षडेवात्राविकस्य च ।। २५.

षड्ज आणि मध्यम या दोन स्वरग्रामांतही उलटपक्षी तसाच आहे; उच्च आणि मंद्र या स्वरांचे माप षड्ज आणि आविक यांच्यासाठीही समजावे.

स्वरालंप्रत्ययश्चैव सर्व्वेषां प्रत्ययः स्मृतः। अनुगम्य बहिर्गीतं विज्ञातं पञ्चदैवतम् ।। २५.

सर्व स्वरांवर अलंकार लावणे योग्य मानले जाते; बाह्य गाण्याचा मागोवा घेत, पंधरा देवता ओळखता येतात.

गोरूपाणां पुरस्तात्तु मध्यमांशस्तु पर्य्ययः। तयोर्विभागो गीतानां लावण्यमार्गसंस्थितः ।। २५.

गोरूप स्वरांत, मध्यम भाग उलट मानला जातो; या दोघांतील फरक गाण्याच्या सौंदर्यात मार्गावर ठरतो.

अनुषङ्गं मयोद्दिष्टं स्वसारञ्च स्वरान्तरम्। पर्य्ययः संप्रवर्त्तेत सप्तस्वरपदक्रमम् ।। २५.

मी संबंध आणि जवळचा स्वर सांगितला आहे; उलटपक्षी सात स्वरांच्या क्रमाने पुढे जातो.

गान्धारांशेन गीयन्ते चत्वारि मन्द्रकाणि च। पञ्चमो मध्यमश्चैव धैवते तु निषादजैः। षड्जर्षभैश्च जानीमो मन्द्रकेष्वेव नान्तरे ।। २५.

गंधाराच्या भागाने चार मंद्र स्वर गायले जातात; पाचवा मध्यम असतो, धैवतामध्ये निषादाने; षड्ज आणि ऋषभ यांनी आपण फक्त मंद्र स्वरांतच ओळखतो, मध्ये नाही.

द्वे चापरान्तिके विद्याद्धयशुल्लाष्टकस्य तु। प्राकृते वैणवैश्चैव गान्धारांशे प्रयुज्यते ।। २५.

घोडा आणि अष्टक यांच्या खालच्या स्वरांत दोन असतात हे समजावे; नैसर्गिक आणि वैणव स्वरांत गंधाराचा भाग वापरतात.

पदस्य तु त्रयं रूपं सप्तरूपन्तु कौशिकम्। गान्धारांशेन कार्त्स्न्येन पर्ययस्य विधिः स्मृतः । एवञ्चैव क्रमोद्दिष्टो मध्यमांशस्य मध्यमः ।। २५.

पदाचे तीन रूपे आहेत, कौशिकाचे सात रूपे आहेत; गंधाराच्या पूर्ण भागाने उलटपक्षीचा नियम ठरतो; अशा प्रकारे मध्यम भागासाठी मध्यमाचा क्रम सांगितला आहे.

यानि गीतानि प्रोक्तानि रूपेण तु विशेषतः। तत्तु सप्तस्वरं कार्य्यं सप्तरूपञ्च कौशिकम् ।। २५.

विशेष रूप सांगितलेली गीते — ती सात स्वरांची असावीत, आणि कौशिकाला सात रूपे असावीत.

अङ्गदर्शनमित्याहुर्माने द्वे समके तथा। द्वितीयभावाचरणा मात्रा नाभिप्रतिष्ठिता ।। २५.

याला अंगदर्शन असे म्हणतात; दोन सममूल्य मापे असतात, आणि दुसऱ्या स्थानापासून माप नाभीवर स्थिर राहत नाही.

उत्तरे च प्रकृत्येवं मात्रा तल्लीयते तथा । हन्तारः पिण्डको यत्र मात्रायां नातिवर्त्तते ।। २५.

उत्तर दिशेला, जशी मूळ प्रकृतीत माप विरघळतं, तशीच इथेही माप एकरूप होतं; जिथे मारणारे एकत्र आहेत, तिथे माप कधीच वाढत नाही.

पादेनैकेन मात्रायां पादोनामति वीरणा। संख्यायाश्चोपहननं तत्र यानमिति स्मृतम् ।। २५.

एका पायाने मापात असून, दुसरा पाय वीरणेत नसतो; तिथे संख्येचं कमी होणं 'गती' असं ओळखलं जातं.

द्वितीयं पादभङ्गञ्च ग्रहेणाभिप्रतिष्ठितम्। पूर्व्वमष्टतृतीये तु द्वितीयं चापरीतके ।। २५.

दुसऱ्या पायाचं तुटणं पकडून ठरवलं जातं; आधी आठव्या आणि तिसऱ्या ठिकाणी, आणि दुसरं वेगळ्या रचनेत असतं.

अर्द्धेन पादसाम्यस्य पादभागाच्च पञ्चके। पादभागं सपादं तु प्रकृत्यामपि संस्थितम् ।। २५.

पायाच्या अर्ध्या समतेने आणि पाचव्या भागाने, पायाचा भाग मूळ स्वरूपातही ठरलेला असतो.

चतुर्थमुत्तरे चैव मद्रवत्यां च मद्रके। मद्रके दक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला ।। २५.

उत्तर दिशेतील चौथ्या, मद्रवती आणि मद्रक या ठिकाणी, तसेच दक्षिणेच्या मद्रकातही, सांगितलेलं मापच चालतं.

पूर्व्वमेवानुयोगन्तु द्वितीया बुद्धिरिष्यते। पादौ चाहरणं चास्मत् पारं नात्र विधीयते ।। २५.

आधी उपयोग केला जातो, दुसरं समजून घेतलं जातं; पायांचं घेणं आमच्याकडून—इथे कुठेही ओलांडणं होत नाही.

एकत्वमुपयोगस्य द्वयोर्यद्धि द्विजोत्तम। अनेकसमवायस्तु पताकाहरिणं स्मृतम् ।। २५.

उपयोगाचं एकत्व, हे दोघांचं असतं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो; पण अनेकांचं एकत्र येणं 'पताका-हरिण' असं ओळखलं जातं.

तिसॄणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ता च दक्षिणा। अष्टौ तु समवायास्ते सौवीरा मूर्च्छना तथा। कुशत्यनुत्तरः सत्यं सप्त सत्त्वस्वरं तु यः ।। २५.

तीन वृत्तांपैकी, योग्य वृत्त दक्षिणेकडील असतं; आठ प्रकारची एकत्रिकरणं सौवीर आणि मूर्च्छना म्हणून ओळखली जातात; कुशत्याहून जो श्रेष्ठ आहे, त्याला सात शुद्ध स्वर आहेत असं म्हणतात.

सूत उवाच।। ककुद्मिनस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह। हताः पुण्यजनैः सर्व्वा राक्षसैः सा कुशस्थली ।। २६.

सूतम्हणाले: जेव्हा रैवत त्या लोकात गेला, तेव्हा सर्व पुण्यवान लोक राक्षसांनी मारले, आणि म्हणून कुशस्थळी नष्ट झाली.

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्म्मिकस्य महात्मनः। निबध्यमाना रक्षोभिर्दिशः संप्राद्रवन् भयात् ।। २६.

त्या धर्मात्मा, महात्मा राजाच्या शंभर भावांना राक्षसांनी बांधलं, तेव्हा ते सगळे भीतीने सर्व दिशांना पळाले.

तेषान्तु ते भयाक्रान्ताः क्षत्रियास्तत्र तत्र हि। अन्ववायस्तु सुमहान् महांस्तत्र द्विजोत्तमाः ।। २६.

त्या क्षत्रियांना भीतीने ग्रासलं होतं, म्हणून ते इकडे तिकडे विखुरले; पण तिथे एक मोठं वंश निर्माण झालं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

प्रयता इति विख्याता दिक्षु सर्व्वासु धार्म्मिकाः। धृष्टस्य धार्ष्टकं क्षत्रं रणधृष्टं बभूव ह ।। २६.

ते सर्व दिशांना 'प्रयता' म्हणून प्रसिद्ध झाले, हे धर्मशील होते; धृष्टापासून 'धार्ष्टक' क्षत्रिय झाले, जे युद्धात धाडसी होते.