वायुपुराणम्

कुमारमपरं विद्याद्विस्तरं वमनं गतम्। एष वै चाप्यपाङ्गस्तु कुतारेकः कलाधिकः ।। २५.

कुमार हा दुसरा प्रकार आहे, जो विस्तारतो आणि दूर जातो. अपांग नावाचा हा प्रकार कला पेक्षा एक अधिक आहे.

श्येनस्त्वेकान्तरे जातः कलामात्रान्तरे स्थितः। तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिस्तिष्ठते तद्विलक्षणा ।। २५.

श्येन हा पुढच्या अंतरावर निर्माण होतो आणि तो केवळ एका कलेच्या मापात राहतो. त्या स्वरात वाढ होते, जी आधीपेक्षा वेगळी असते.

श्येनस्तु अपरोहस्तु उत्तरः परिकीर्त्तितः। कलाकलप्रमाणाच्च स बिन्दुर्नाम चायते ।। २५.

श्येन हा उतरता स्वर आहे, तो श्रेष्ठ मानला जातो. कला आणि तिच्या समूहाच्या प्रमाणावरून त्याला बिंदू असं नाव आहे.

बिन्दुरेककला कार्या वर्णान्तस्थायिनी भवेत्। विपर्ययस्वरोऽपि स्याद्यस्य दुर्घटितोऽपि न ।। २५.

बिंदू एक कला एवढा ठेवावा, तो अक्षराच्या शेवटी राहतो. उलटा स्वर जरी आला तरी तो कठीणपणे येत नाही.

एकान्तरा तु वाद्यन्तु षड्जतः परमः स्वरः। आक्षेपास्कन्दनं कार्य्यं काकस्येवोच्चपुष्कलम् ।। २५.

एक अंतरावरील वाद्य म्हणजे षड्जापासून पुढचा उच्च स्वर. वर नेणं आणि खाली आणणं करावं, जसं कावळ्याच्या कर्कश उच्च स्वरात असतं.

सन्तारौ तौ तु सञ्चार्यौ कार्यं वा कारणं तथा। आक्षिप्तमवरोह्यापि प्रोक्षमद्यन्तथैव च ।। २५.

संतार हे दोन्ही हलवावेत, आणि कारणही तसंच असावं. वर नेलं किंवा खाली आणलं तरी ते तसंच मिसळावं.

द्वादशञ्च कलास्थानमेकान्तरगतन्ततः। प्रेङ्खोलितमलङ्कारमेवं स्वरसमन्वितम् ।। २५.

बारा कलेचं स्थान पुढच्या अंतरावर असतं. प्रेंखोलित नावाचा अलंकार अशा स्वरांनी युक्त असतो.

स्वरसंक्रामकाच्चैव ततः प्रोक्तन्तु पुष्कलम्। प्रक्षिप्तमेव कलया पादानीतरयोर्भवेत् ।। २५.

स्वरांच्या बदलातून पुष्कल सांगितला जातो. तो एका कलेने चरण आणि इतरांमध्ये बसवतात.

द्विकलं वा यथा भूतं यत्तद् ह्रासितमुच्यते। उच्चाराद्विस्वरारूढा तथा चाष्टस्वरान्तरम् ।। २५.

दोन कलेने जे कमी होतं, त्याला 'कमी झालेलं' म्हणतात. उच्चारल्यावर ते विस्वर या स्वरावर, तसेच आठव्या स्वरावर पोहोचतं.

यस्तु स्यादवरोहो वा तारतो मन्द्रतोऽपि वा। एकान्तरहिता ह्येते तमेव स्वरमन्ततः ।। २५.

जर स्वर खालचा असो, वरचा असो किंवा अजून खोल असो, पण जर त्यात कुठेही थोडीशीही फट नसेल, तर हे सगळे शेवटी एकाच स्वरासारखेच मानले जातात.

मक्षिप्रच्छेदनो नाम चतुष्कलगणः स्मृतः। अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्ये वै प्रकीर्त्तिताः। वर्णस्थानप्रयोगेण कलामात्रा प्रमाणतः ।। २५.

चार भागांचा जो गट आहे, त्याला 'मक्षिप्रच्छेदन' असे म्हणतात. हे तीस प्रकारचे अलंकार आहेत, जे वर्णाच्या जागेच्या वापरावर आणि काळाच्या मापावर सांगितले आहेत.

संस्थानञ्च प्रमाणं च विकारो लक्षणन्तथा। चतुर्विधमिदं ज्ञेयमलङ्कारप्रयोजनम् ।। २५.

रचना, माप, बदल आणि गुणधर्म — हे अलंकाराचे चार उपयोग समजावे.

यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः। वर्णमेवाप्यलंकर्त्तुं विषमं ह्यात्मसम्भवात् ।। २५.

जसा एखादा दागिना चुकीच्या ठिकाणी घातला तर त्याची निंदा होते, तसंच वर्णाच्या स्वभावाच्या विरुद्ध अलंकार करणेही योग्य नाही.

नानाभरणसंयोगाद्यथा नार्या विभूषणम्। वर्णस्य चैवालङ्कारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः ।। २५.

जशी स्त्रीने वेगवेगळ्या दागिन्यांचा चुकीचा संग केला, तर तो शोभत नाही, तसंच वर्णावर चुकीचा अलंकार केला तर त्याचीही निंदा होते.

न पादे कुण्डले दृष्टे न कण्ठे रसना यथा। एवमेव ह्यलङ्कारो विपर्यस्तो विगर्हितः ।। २५.

जसा पायात कुंडलं नसतात, किंवा कमरेला माळ नसते, तसंच अलंकार चुकीच्या ठिकाणी केला तर तो निंदनीय ठरतो.

क्रियमाणोऽप्यलङ्कारो रागं यश्चैव दर्शयेत्। यथोद्दिष्टस्य मार्गस्य कर्त्तव्यस्य विधीयते ।। २५.

अलंकार करत असतानाही, तो योग्य राग दाखवावा आणि सांगितलेल्या मार्गानेच करावा.

लक्षणं पर्य्यवस्थापि वर्णिकाभिः प्रवर्त्तनम्। याथातथ्येन वक्ष्यामि मासेद्भवमुखोद्भवे ।। २५.

लक्षण, योग्य वापर आणि गायकांनी केलेली कृती — हे मी प्रत्यक्ष आणि खरीखुरी सांगतो, केवळ तोंडी परंपरेवर नाही.

त्रयोविंशत्यशीतिस्तु तेषामेतद्विपर्ययः। षड्जपक्षोऽपि तत्त्वादौ मध्यो हीनस्वरो भवेत् ।। २५.

याच्या उलट प्रकारांची संख्या त्र्याऐंशी सांगितली आहे; सुरुवातीला, जर षड्ज गट कमी असेल, तर तो मधला किंवा खालचा स्वर होतो.

षड्जमध्यमयोश्चैव ग्रामयोः पर्य्यपस्तथा। मानोयोत्तरमन्द्रस्य षडेवात्राविकस्य च ।। २५.

षड्ज आणि मध्यम या दोन स्वरग्रामांतही उलटपक्षी तसाच आहे; उच्च आणि मंद्र या स्वरांचे माप षड्ज आणि आविक यांच्यासाठीही समजावे.

स्वरालंप्रत्ययश्चैव सर्व्वेषां प्रत्ययः स्मृतः। अनुगम्य बहिर्गीतं विज्ञातं पञ्चदैवतम् ।। २५.

सर्व स्वरांवर अलंकार लावणे योग्य मानले जाते; बाह्य गाण्याचा मागोवा घेत, पंधरा देवता ओळखता येतात.

गोरूपाणां पुरस्तात्तु मध्यमांशस्तु पर्य्ययः। तयोर्विभागो गीतानां लावण्यमार्गसंस्थितः ।। २५.

गोरूप स्वरांत, मध्यम भाग उलट मानला जातो; या दोघांतील फरक गाण्याच्या सौंदर्यात मार्गावर ठरतो.

अनुषङ्गं मयोद्दिष्टं स्वसारञ्च स्वरान्तरम्। पर्य्ययः संप्रवर्त्तेत सप्तस्वरपदक्रमम् ।। २५.

मी संबंध आणि जवळचा स्वर सांगितला आहे; उलटपक्षी सात स्वरांच्या क्रमाने पुढे जातो.

गान्धारांशेन गीयन्ते चत्वारि मन्द्रकाणि च। पञ्चमो मध्यमश्चैव धैवते तु निषादजैः। षड्जर्षभैश्च जानीमो मन्द्रकेष्वेव नान्तरे ।। २५.

गंधाराच्या भागाने चार मंद्र स्वर गायले जातात; पाचवा मध्यम असतो, धैवतामध्ये निषादाने; षड्ज आणि ऋषभ यांनी आपण फक्त मंद्र स्वरांतच ओळखतो, मध्ये नाही.

द्वे चापरान्तिके विद्याद्धयशुल्लाष्टकस्य तु। प्राकृते वैणवैश्चैव गान्धारांशे प्रयुज्यते ।। २५.

घोडा आणि अष्टक यांच्या खालच्या स्वरांत दोन असतात हे समजावे; नैसर्गिक आणि वैणव स्वरांत गंधाराचा भाग वापरतात.

पदस्य तु त्रयं रूपं सप्तरूपन्तु कौशिकम्। गान्धारांशेन कार्त्स्न्येन पर्ययस्य विधिः स्मृतः । एवञ्चैव क्रमोद्दिष्टो मध्यमांशस्य मध्यमः ।। २५.

पदाचे तीन रूपे आहेत, कौशिकाचे सात रूपे आहेत; गंधाराच्या पूर्ण भागाने उलटपक्षीचा नियम ठरतो; अशा प्रकारे मध्यम भागासाठी मध्यमाचा क्रम सांगितला आहे.

यानि गीतानि प्रोक्तानि रूपेण तु विशेषतः। तत्तु सप्तस्वरं कार्य्यं सप्तरूपञ्च कौशिकम् ।। २५.

विशेष रूप सांगितलेली गीते — ती सात स्वरांची असावीत, आणि कौशिकाला सात रूपे असावीत.

अङ्गदर्शनमित्याहुर्माने द्वे समके तथा। द्वितीयभावाचरणा मात्रा नाभिप्रतिष्ठिता ।। २५.

याला अंगदर्शन असे म्हणतात; दोन सममूल्य मापे असतात, आणि दुसऱ्या स्थानापासून माप नाभीवर स्थिर राहत नाही.

उत्तरे च प्रकृत्येवं मात्रा तल्लीयते तथा । हन्तारः पिण्डको यत्र मात्रायां नातिवर्त्तते ।। २५.

उत्तर दिशेला, जशी मूळ प्रकृतीत माप विरघळतं, तशीच इथेही माप एकरूप होतं; जिथे मारणारे एकत्र आहेत, तिथे माप कधीच वाढत नाही.

पादेनैकेन मात्रायां पादोनामति वीरणा। संख्यायाश्चोपहननं तत्र यानमिति स्मृतम् ।। २५.

एका पायाने मापात असून, दुसरा पाय वीरणेत नसतो; तिथे संख्येचं कमी होणं 'गती' असं ओळखलं जातं.