वायुपुराणम्

पूर्व्वाचार्य्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः। त्रिंशतं वै अलङ्कारांस्तान् मे निगदतः श्रृणु ।। २५.

पूर्वीच्या आचार्यांचे मत जाणून मी आता क्रमाने सांगतो; तीस अलंकार आहेत, ते मी सांगतोय, लक्ष देऊन ऐका.

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैःस्वैर्वर्णैः प्रहेतवः। संस्थानयोगैश्च तथा पादानां चान्ववेक्षया ।। २५.

अलंकार आपल्या आपल्या अक्षरांनुसार, त्यांच्या कारणांनुसार, तसेच चरणांच्या रचनेनुसार आणि नीट पाहून सांगावेत.

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारस्य पूरणम्। पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात् पृष्ठतोऽथवा ।। २५.

वाक्याचा अर्थ, शब्द आणि त्यांच्या जोडण्याने अलंकार पूर्ण होतो. गीतेतील शब्द कधी सुरुवातीला, तर कधी शेवटी ठेवतात.

स्थानानि त्रीणि जानीयादुरःकण्ठशिरस्तथा। एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः ।। २५.

तीन स्थानं आहेत हे लक्षात ठेवावं — छाती, घसा आणि डोकं. या तिघांमध्ये उत्तम पद्धत वापरली जाते.

चत्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारश्चतुर्विधः। विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः ।। २५.

चार नैसर्गिक अक्षरप्रकार आहेत, आणि विचार करण्याचेही चार प्रकार आहेत. आठ प्रकारचे बदल आहेत, आणि देव त्यांना सोळा प्रकारांनी ओळखतात.

स्थायी वर्णः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम्। आरोहणं चतुर्थन्तु वर्णं वर्णविदो विदुः ।। २५.

अक्षरांचे जाणकार स्थिर अक्षर, फिरणारे अक्षर, तिसरं म्हणजे उतरणारं आणि चौथं म्हणजे चढणारं अक्षर ओळखतात.

तत्रैकः संचरस्थायी सचरास्तचरीभवन्। अथ रोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत् ।। २५.

त्यात एक अक्षर स्थिर आणि फिरतं दोन्ही असतं, कधी हालचालीसह तर कधी हालचालीशिवाय होतं. चढणाऱ्या अक्षरांसाठी उतरती चालही सांगितली जाते.

आरोहणेन चारोहवर्णं वर्णविदो विदुः। एतेषामेव वर्णानामलङ्कारान्निबोधत ।। २५.

चढण्याने जाणकार चढणारं अक्षर ओळखतात. आता या अक्षरांचे अलंकार समजून घ्या.

अलङ्कारास्तु चत्वारः स्थापनी क्रमरेजिनः। प्रमादश्चाप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। २५.

चार अलंकार आहेत — स्थापन करणारा, क्रमाने जाणारा, चूक करणारा आणि न चुकणारा. त्यांची लक्षणं मी आता सांगतो.

विस्वरोष्ट्रकलाश्चैव स्थानादेकान्तरं गताः। आवर्त्तस्याक्रमोत्पत्ती द्वे कार्य्ये परिमाणतः ।। २५.

विस्वर, उष्ट्र आणि कला हे पुढच्या स्थानावर जाणारे आहेत. आवर्तनात दोन एकामागोमाग दोन प्रमाणानुसार निर्माण होतात.

कुमारमपरं विद्याद्विस्तरं वमनं गतम्। एष वै चाप्यपाङ्गस्तु कुतारेकः कलाधिकः ।। २५.

कुमार हा दुसरा प्रकार आहे, जो विस्तारतो आणि दूर जातो. अपांग नावाचा हा प्रकार कला पेक्षा एक अधिक आहे.

श्येनस्त्वेकान्तरे जातः कलामात्रान्तरे स्थितः। तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिस्तिष्ठते तद्विलक्षणा ।। २५.

श्येन हा पुढच्या अंतरावर निर्माण होतो आणि तो केवळ एका कलेच्या मापात राहतो. त्या स्वरात वाढ होते, जी आधीपेक्षा वेगळी असते.

श्येनस्तु अपरोहस्तु उत्तरः परिकीर्त्तितः। कलाकलप्रमाणाच्च स बिन्दुर्नाम चायते ।। २५.

श्येन हा उतरता स्वर आहे, तो श्रेष्ठ मानला जातो. कला आणि तिच्या समूहाच्या प्रमाणावरून त्याला बिंदू असं नाव आहे.

बिन्दुरेककला कार्या वर्णान्तस्थायिनी भवेत्। विपर्ययस्वरोऽपि स्याद्यस्य दुर्घटितोऽपि न ।। २५.

बिंदू एक कला एवढा ठेवावा, तो अक्षराच्या शेवटी राहतो. उलटा स्वर जरी आला तरी तो कठीणपणे येत नाही.

एकान्तरा तु वाद्यन्तु षड्जतः परमः स्वरः। आक्षेपास्कन्दनं कार्य्यं काकस्येवोच्चपुष्कलम् ।। २५.

एक अंतरावरील वाद्य म्हणजे षड्जापासून पुढचा उच्च स्वर. वर नेणं आणि खाली आणणं करावं, जसं कावळ्याच्या कर्कश उच्च स्वरात असतं.

सन्तारौ तौ तु सञ्चार्यौ कार्यं वा कारणं तथा। आक्षिप्तमवरोह्यापि प्रोक्षमद्यन्तथैव च ।। २५.

संतार हे दोन्ही हलवावेत, आणि कारणही तसंच असावं. वर नेलं किंवा खाली आणलं तरी ते तसंच मिसळावं.

द्वादशञ्च कलास्थानमेकान्तरगतन्ततः। प्रेङ्खोलितमलङ्कारमेवं स्वरसमन्वितम् ।। २५.

बारा कलेचं स्थान पुढच्या अंतरावर असतं. प्रेंखोलित नावाचा अलंकार अशा स्वरांनी युक्त असतो.

स्वरसंक्रामकाच्चैव ततः प्रोक्तन्तु पुष्कलम्। प्रक्षिप्तमेव कलया पादानीतरयोर्भवेत् ।। २५.

स्वरांच्या बदलातून पुष्कल सांगितला जातो. तो एका कलेने चरण आणि इतरांमध्ये बसवतात.

द्विकलं वा यथा भूतं यत्तद् ह्रासितमुच्यते। उच्चाराद्विस्वरारूढा तथा चाष्टस्वरान्तरम् ।। २५.

दोन कलेने जे कमी होतं, त्याला 'कमी झालेलं' म्हणतात. उच्चारल्यावर ते विस्वर या स्वरावर, तसेच आठव्या स्वरावर पोहोचतं.

यस्तु स्यादवरोहो वा तारतो मन्द्रतोऽपि वा। एकान्तरहिता ह्येते तमेव स्वरमन्ततः ।। २५.

जर स्वर खालचा असो, वरचा असो किंवा अजून खोल असो, पण जर त्यात कुठेही थोडीशीही फट नसेल, तर हे सगळे शेवटी एकाच स्वरासारखेच मानले जातात.

मक्षिप्रच्छेदनो नाम चतुष्कलगणः स्मृतः। अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्ये वै प्रकीर्त्तिताः। वर्णस्थानप्रयोगेण कलामात्रा प्रमाणतः ।। २५.

चार भागांचा जो गट आहे, त्याला 'मक्षिप्रच्छेदन' असे म्हणतात. हे तीस प्रकारचे अलंकार आहेत, जे वर्णाच्या जागेच्या वापरावर आणि काळाच्या मापावर सांगितले आहेत.

संस्थानञ्च प्रमाणं च विकारो लक्षणन्तथा। चतुर्विधमिदं ज्ञेयमलङ्कारप्रयोजनम् ।। २५.

रचना, माप, बदल आणि गुणधर्म — हे अलंकाराचे चार उपयोग समजावे.

यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः। वर्णमेवाप्यलंकर्त्तुं विषमं ह्यात्मसम्भवात् ।। २५.

जसा एखादा दागिना चुकीच्या ठिकाणी घातला तर त्याची निंदा होते, तसंच वर्णाच्या स्वभावाच्या विरुद्ध अलंकार करणेही योग्य नाही.

नानाभरणसंयोगाद्यथा नार्या विभूषणम्। वर्णस्य चैवालङ्कारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः ।। २५.

जशी स्त्रीने वेगवेगळ्या दागिन्यांचा चुकीचा संग केला, तर तो शोभत नाही, तसंच वर्णावर चुकीचा अलंकार केला तर त्याचीही निंदा होते.

न पादे कुण्डले दृष्टे न कण्ठे रसना यथा। एवमेव ह्यलङ्कारो विपर्यस्तो विगर्हितः ।। २५.

जसा पायात कुंडलं नसतात, किंवा कमरेला माळ नसते, तसंच अलंकार चुकीच्या ठिकाणी केला तर तो निंदनीय ठरतो.

क्रियमाणोऽप्यलङ्कारो रागं यश्चैव दर्शयेत्। यथोद्दिष्टस्य मार्गस्य कर्त्तव्यस्य विधीयते ।। २५.

अलंकार करत असतानाही, तो योग्य राग दाखवावा आणि सांगितलेल्या मार्गानेच करावा.

लक्षणं पर्य्यवस्थापि वर्णिकाभिः प्रवर्त्तनम्। याथातथ्येन वक्ष्यामि मासेद्भवमुखोद्भवे ।। २५.

लक्षण, योग्य वापर आणि गायकांनी केलेली कृती — हे मी प्रत्यक्ष आणि खरीखुरी सांगतो, केवळ तोंडी परंपरेवर नाही.

त्रयोविंशत्यशीतिस्तु तेषामेतद्विपर्ययः। षड्जपक्षोऽपि तत्त्वादौ मध्यो हीनस्वरो भवेत् ।। २५.

याच्या उलट प्रकारांची संख्या त्र्याऐंशी सांगितली आहे; सुरुवातीला, जर षड्ज गट कमी असेल, तर तो मधला किंवा खालचा स्वर होतो.

षड्जमध्यमयोश्चैव ग्रामयोः पर्य्यपस्तथा। मानोयोत्तरमन्द्रस्य षडेवात्राविकस्य च ।। २५.

षड्ज आणि मध्यम या दोन स्वरग्रामांतही उलटपक्षी तसाच आहे; उच्च आणि मंद्र या स्वरांचे माप षड्ज आणि आविक यांच्यासाठीही समजावे.