वायुपुराणम्

अपानादुत्तरत्वाच्च धैवतस्योत्तरायणः। स्यादियं मूर्च्छना ह्येवं पितरः श्राद्धदेवताः ।। २४.

अपानापासून आणि धैवताच्या उत्तरेकडील असल्यामुळे ही मुरछना अशी आहे; पितर हे श्राद्धाचे दैवत आहेत.

शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यस्मादग्निं महर्षयः। उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धषड्‌जिकम् ।। २४.

महर्षींनी शुद्ध षड्ज सूर स्थापन करून अग्नीची पूजा केली; म्हणून हे शुद्ध षड्ज म्हणून ओळखावे.

यः सतां मूर्च्छनां कृत्वा पञ्चमस्वरको भवेत् । यक्षीणां मूर्च्छना सा तु याक्षिका मूर्च्छना स्मृता ।। २४.

जो सत्पुरुषांची मुरछना करून पंचम सूर बनतो, त्याची मुरछना यक्षांची मानली जाते आणि तिला याक्षिक मुरछना म्हणतात.

नागदृष्टिर्विषा गीता नोपसर्पन्ति मूर्च्छनाम्। भवन्तीव हृता ह्येते ब्रह्मणा नागदेवताः। अहीनां मूर्च्छना ह्येषा वरुणश्चात्र देवता ।। २४.

नागांची नजर विषारी असते; गीते मुरछनेकडे जात नाहीत; या सर्वांना ब्रह्मदेवाने दूर केले आहे आणि नाग हे दैवत आहेत; ही नागांची मुरछना आहे आणि येथे वरुण हे दैवत आहे.

शकुन्तकानां कृत्वा च उपमां यान्ति किन्नराः । उत्तमां मूर्च्छना तस्मात् पक्षिराजोऽत्र देवता ।। २४.

शकुनांचा दाखला देऊन किन्नर त्यास प्राप्त होतात; त्यामुळे ही उत्तम मुरछना आहे आणि पक्षीराज येथे दैवत आहे.

गान्धाररागशब्देन गां च धारयतेऽर्थतः। तस्माद्विशुद्धगान्धारी गन्धर्वश्चाधिदैवतम् ।। २४.

गंधार रागाच्या शब्दाने पृथ्वीला अर्थाने धारण केले जाते; म्हणून शुद्ध गंधारी आणि गंधर्व हे या सूराचे मुख्य दैवत आहे.

गान्धारानन्तरं गत्वा सृष्टेयं मूर्च्छना यतः। तस्मादुत्तरगान्धारी वसवश्चात्र देवताः ।। २४.

गंधारानंतर गेल्यावर ही मुरछना निर्माण होते; म्हणून उत्तरगंधारी आणि वसु हे येथे दैवत आहेत.

सेयं खलु महाभूता पितामह मुपस्थिता। षड्जेयं मूर्च्छना तस्मात् स्मृता ह्यनलदेवता ।। २४.

हीच ती महान तत्त्व आहे, जी पितामहाने स्थापन केली आहे; म्हणून ही षड्ज मुरछना अनल दैवत म्हणून ओळखली जाते.

दिव्येयं चायता तेन मन्दषष्ठा च मूर्च्छने। निवृत्तगुणनामानं पञ्चमञ्चात्र धैवतम् ।। २४.

ही दिव्य आणि विस्तृत आहे, म्हणून मंद षष्ठ मुरछना आहे; ज्यांची गुण संपली आहेत, त्यांना हे नाव दिले जाते आणि पंचम येथे धैवत आहे.

पूर्णाः सप्तस्वरा ह्येवं मूर्च्छनाः संप्रकीर्त्तिताः। नानासाधारणाश्चैव षडेवानुविदस्तथा ।। २४.

अशा प्रकारे सातही स्वर पूर्ण झाले आणि मुरछना सांगितल्या; त्याचप्रमाणे सहा वेगळ्या आहेत आणि सहा उपमुरछना आहेत.

पूर्व्वाचार्य्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः। त्रिंशतं वै अलङ्कारांस्तान् मे निगदतः श्रृणु ।। २५.

पूर्वीच्या आचार्यांचे मत जाणून मी आता क्रमाने सांगतो; तीस अलंकार आहेत, ते मी सांगतोय, लक्ष देऊन ऐका.

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैःस्वैर्वर्णैः प्रहेतवः। संस्थानयोगैश्च तथा पादानां चान्ववेक्षया ।। २५.

अलंकार आपल्या आपल्या अक्षरांनुसार, त्यांच्या कारणांनुसार, तसेच चरणांच्या रचनेनुसार आणि नीट पाहून सांगावेत.

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारस्य पूरणम्। पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात् पृष्ठतोऽथवा ।। २५.

वाक्याचा अर्थ, शब्द आणि त्यांच्या जोडण्याने अलंकार पूर्ण होतो. गीतेतील शब्द कधी सुरुवातीला, तर कधी शेवटी ठेवतात.

स्थानानि त्रीणि जानीयादुरःकण्ठशिरस्तथा। एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः ।। २५.

तीन स्थानं आहेत हे लक्षात ठेवावं — छाती, घसा आणि डोकं. या तिघांमध्ये उत्तम पद्धत वापरली जाते.

चत्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारश्चतुर्विधः। विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः ।। २५.

चार नैसर्गिक अक्षरप्रकार आहेत, आणि विचार करण्याचेही चार प्रकार आहेत. आठ प्रकारचे बदल आहेत, आणि देव त्यांना सोळा प्रकारांनी ओळखतात.

स्थायी वर्णः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम्। आरोहणं चतुर्थन्तु वर्णं वर्णविदो विदुः ।। २५.

अक्षरांचे जाणकार स्थिर अक्षर, फिरणारे अक्षर, तिसरं म्हणजे उतरणारं आणि चौथं म्हणजे चढणारं अक्षर ओळखतात.

तत्रैकः संचरस्थायी सचरास्तचरीभवन्। अथ रोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत् ।। २५.

त्यात एक अक्षर स्थिर आणि फिरतं दोन्ही असतं, कधी हालचालीसह तर कधी हालचालीशिवाय होतं. चढणाऱ्या अक्षरांसाठी उतरती चालही सांगितली जाते.

आरोहणेन चारोहवर्णं वर्णविदो विदुः। एतेषामेव वर्णानामलङ्कारान्निबोधत ।। २५.

चढण्याने जाणकार चढणारं अक्षर ओळखतात. आता या अक्षरांचे अलंकार समजून घ्या.

अलङ्कारास्तु चत्वारः स्थापनी क्रमरेजिनः। प्रमादश्चाप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। २५.

चार अलंकार आहेत — स्थापन करणारा, क्रमाने जाणारा, चूक करणारा आणि न चुकणारा. त्यांची लक्षणं मी आता सांगतो.

विस्वरोष्ट्रकलाश्चैव स्थानादेकान्तरं गताः। आवर्त्तस्याक्रमोत्पत्ती द्वे कार्य्ये परिमाणतः ।। २५.

विस्वर, उष्ट्र आणि कला हे पुढच्या स्थानावर जाणारे आहेत. आवर्तनात दोन एकामागोमाग दोन प्रमाणानुसार निर्माण होतात.

कुमारमपरं विद्याद्विस्तरं वमनं गतम्। एष वै चाप्यपाङ्गस्तु कुतारेकः कलाधिकः ।। २५.

कुमार हा दुसरा प्रकार आहे, जो विस्तारतो आणि दूर जातो. अपांग नावाचा हा प्रकार कला पेक्षा एक अधिक आहे.

श्येनस्त्वेकान्तरे जातः कलामात्रान्तरे स्थितः। तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिस्तिष्ठते तद्विलक्षणा ।। २५.

श्येन हा पुढच्या अंतरावर निर्माण होतो आणि तो केवळ एका कलेच्या मापात राहतो. त्या स्वरात वाढ होते, जी आधीपेक्षा वेगळी असते.

श्येनस्तु अपरोहस्तु उत्तरः परिकीर्त्तितः। कलाकलप्रमाणाच्च स बिन्दुर्नाम चायते ।। २५.

श्येन हा उतरता स्वर आहे, तो श्रेष्ठ मानला जातो. कला आणि तिच्या समूहाच्या प्रमाणावरून त्याला बिंदू असं नाव आहे.

बिन्दुरेककला कार्या वर्णान्तस्थायिनी भवेत्। विपर्ययस्वरोऽपि स्याद्यस्य दुर्घटितोऽपि न ।। २५.

बिंदू एक कला एवढा ठेवावा, तो अक्षराच्या शेवटी राहतो. उलटा स्वर जरी आला तरी तो कठीणपणे येत नाही.

एकान्तरा तु वाद्यन्तु षड्जतः परमः स्वरः। आक्षेपास्कन्दनं कार्य्यं काकस्येवोच्चपुष्कलम् ।। २५.

एक अंतरावरील वाद्य म्हणजे षड्जापासून पुढचा उच्च स्वर. वर नेणं आणि खाली आणणं करावं, जसं कावळ्याच्या कर्कश उच्च स्वरात असतं.

सन्तारौ तौ तु सञ्चार्यौ कार्यं वा कारणं तथा। आक्षिप्तमवरोह्यापि प्रोक्षमद्यन्तथैव च ।। २५.

संतार हे दोन्ही हलवावेत, आणि कारणही तसंच असावं. वर नेलं किंवा खाली आणलं तरी ते तसंच मिसळावं.

द्वादशञ्च कलास्थानमेकान्तरगतन्ततः। प्रेङ्खोलितमलङ्कारमेवं स्वरसमन्वितम् ।। २५.

बारा कलेचं स्थान पुढच्या अंतरावर असतं. प्रेंखोलित नावाचा अलंकार अशा स्वरांनी युक्त असतो.

स्वरसंक्रामकाच्चैव ततः प्रोक्तन्तु पुष्कलम्। प्रक्षिप्तमेव कलया पादानीतरयोर्भवेत् ।। २५.

स्वरांच्या बदलातून पुष्कल सांगितला जातो. तो एका कलेने चरण आणि इतरांमध्ये बसवतात.

द्विकलं वा यथा भूतं यत्तद् ह्रासितमुच्यते। उच्चाराद्विस्वरारूढा तथा चाष्टस्वरान्तरम् ।। २५.

दोन कलेने जे कमी होतं, त्याला 'कमी झालेलं' म्हणतात. उच्चारल्यावर ते विस्वर या स्वरावर, तसेच आठव्या स्वरावर पोहोचतं.