वायुपुराणम्

हंसं ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्बुरुप्रियमेव च। मनोहरमधात्र्यञ्च गन्धर्वानुगतश्च यः ।। २४.

हंस, ज्येष्ठ, तुम्बुरूला प्रिय असलेली, मनोहारी मधात्र्य आणि गंधर्वांसह गायली जाणारी — या मूर्च्छना आहेत.

अलम्बुषेष्टश्च तथा नारदप्रिय एव च। कथितो भीमसेनेन नागराणां यथा प्रियः ।। २४.

अलंबुषेला प्रिय, नारदाला आवडणारी, भीमसेनाने सांगितलेली आणि नागांना प्रिय असलेली मूर्च्छना — या सर्व सांगितल्या.

करोपनीत विनता श्रीराख्यो भार्गवप्रियः। विंशतिर्मध्यमग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्द्दश ।। २४.

करोपनीत, विनता, श्रीराख्य, भृगुला प्रिय असलेली — अशी वीस मध्यमग्रामाच्या आणि चौदा षड्जग्रामाच्या मूर्च्छना आहेत.

तथा पञ्चदशेच्छन्ति गान्धारग्रामसंस्थितान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा ह्युपगीयते ।। २४.

त्याचप्रमाणे, पंधरा जणांना गंधार प्रदेशातील गावांमध्ये राहणारे लोक आवडतात; गंधारी आणि सौवीर या दोन्ही ब्रह्मदेवाने गौरविल्या आहेत.

उत्तरादिस्वरस्यैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च। हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत। मूर्च्छना हरिणास्यैव अस्या इन्द्रोऽधिदैवतम् ।। २४.

उत्तर सूराचा अधिपती ब्रह्मदेव आहे; हा सूर हरिदेशात जन्मलेला असून, हरिच्या तोंडातून निर्माण झाला आहे; याची मुरछना देखील हरिच्या तोंडाची आहे आणि या सूराचे मुख्य दैवत इंद्र आहे.

करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरमण्डले। सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ।। २४.

मरुतांनी स्वरमंडलात पसरवलेला आणि आणलेला हा सूर आहे; म्हणूनच काळानुसार तो प्रकट होतो आणि येथे मरुत हे दैवत मानले जाते.

मनुदेशसमुत्पन्ना मूर्च्छना शुद्धमध्यम्। मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्व्वश्चात्र देवता ।। २४.

मनुच्या देशात जन्मलेली ही मुरछना शुद्ध मध्यम आहे; येथे शुद्ध मध्यम सूर आहे आणि गंधर्व हे या सूराचे दैवत आहे.

मृगैः सह सञ्चरते सिद्धानां मार्गदर्शने। यस्मात्तस्मात् स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च देवता ।। २४.

ही मुरछना हरणांसोबत फिरते आणि सिद्धांना मार्ग दाखवते; म्हणून तिला मार्गी असे म्हणतात आणि मृगेन्द्र हे तिचे दैवत आहे.

सा चाश्रमसमायुक्ता अनेकान् पौरवान् रवान्। मूर्च्छना योजना ह्येषा रजसा रजनी ततः ।। २४.

ही मुरछना आश्रमांशी जोडलेली आहे, तसेच अनेक पौरव आणि रव लोकांशीही; ही मुरछना म्हणजे एकत्र येणे, आणि म्हणून रजामुळे रात्र होते.

ताल उत्तरमन्द्रांशः षड्जदैवतकां विदुः। तस्मादुत्तरतालञ्च प्रथमं स्वायतं विदुः। तस्मादुत्तरमन्द्रोऽयं देवतास्य ध्रुवो ध्रुवम् ।। २४.

तालाला उत्तमंद्र असे नाव आहे, ज्यात सहा दैवतांचा समावेश आहे; म्हणून पहिला उत्तरताळ विस्तारलेला मानला जातो; त्यामुळे येथे उत्तमंद्र आहे आणि त्याचे दैवत ध्रुव आहे.

अपानादुत्तरत्वाच्च धैवतस्योत्तरायणः। स्यादियं मूर्च्छना ह्येवं पितरः श्राद्धदेवताः ।। २४.

अपानापासून आणि धैवताच्या उत्तरेकडील असल्यामुळे ही मुरछना अशी आहे; पितर हे श्राद्धाचे दैवत आहेत.

शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यस्मादग्निं महर्षयः। उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धषड्‌जिकम् ।। २४.

महर्षींनी शुद्ध षड्ज सूर स्थापन करून अग्नीची पूजा केली; म्हणून हे शुद्ध षड्ज म्हणून ओळखावे.

यः सतां मूर्च्छनां कृत्वा पञ्चमस्वरको भवेत् । यक्षीणां मूर्च्छना सा तु याक्षिका मूर्च्छना स्मृता ।। २४.

जो सत्पुरुषांची मुरछना करून पंचम सूर बनतो, त्याची मुरछना यक्षांची मानली जाते आणि तिला याक्षिक मुरछना म्हणतात.

नागदृष्टिर्विषा गीता नोपसर्पन्ति मूर्च्छनाम्। भवन्तीव हृता ह्येते ब्रह्मणा नागदेवताः। अहीनां मूर्च्छना ह्येषा वरुणश्चात्र देवता ।। २४.

नागांची नजर विषारी असते; गीते मुरछनेकडे जात नाहीत; या सर्वांना ब्रह्मदेवाने दूर केले आहे आणि नाग हे दैवत आहेत; ही नागांची मुरछना आहे आणि येथे वरुण हे दैवत आहे.

शकुन्तकानां कृत्वा च उपमां यान्ति किन्नराः । उत्तमां मूर्च्छना तस्मात् पक्षिराजोऽत्र देवता ।। २४.

शकुनांचा दाखला देऊन किन्नर त्यास प्राप्त होतात; त्यामुळे ही उत्तम मुरछना आहे आणि पक्षीराज येथे दैवत आहे.

गान्धाररागशब्देन गां च धारयतेऽर्थतः। तस्माद्विशुद्धगान्धारी गन्धर्वश्चाधिदैवतम् ।। २४.

गंधार रागाच्या शब्दाने पृथ्वीला अर्थाने धारण केले जाते; म्हणून शुद्ध गंधारी आणि गंधर्व हे या सूराचे मुख्य दैवत आहे.

गान्धारानन्तरं गत्वा सृष्टेयं मूर्च्छना यतः। तस्मादुत्तरगान्धारी वसवश्चात्र देवताः ।। २४.

गंधारानंतर गेल्यावर ही मुरछना निर्माण होते; म्हणून उत्तरगंधारी आणि वसु हे येथे दैवत आहेत.

सेयं खलु महाभूता पितामह मुपस्थिता। षड्जेयं मूर्च्छना तस्मात् स्मृता ह्यनलदेवता ।। २४.

हीच ती महान तत्त्व आहे, जी पितामहाने स्थापन केली आहे; म्हणून ही षड्ज मुरछना अनल दैवत म्हणून ओळखली जाते.

दिव्येयं चायता तेन मन्दषष्ठा च मूर्च्छने। निवृत्तगुणनामानं पञ्चमञ्चात्र धैवतम् ।। २४.

ही दिव्य आणि विस्तृत आहे, म्हणून मंद षष्ठ मुरछना आहे; ज्यांची गुण संपली आहेत, त्यांना हे नाव दिले जाते आणि पंचम येथे धैवत आहे.

पूर्णाः सप्तस्वरा ह्येवं मूर्च्छनाः संप्रकीर्त्तिताः। नानासाधारणाश्चैव षडेवानुविदस्तथा ।। २४.

अशा प्रकारे सातही स्वर पूर्ण झाले आणि मुरछना सांगितल्या; त्याचप्रमाणे सहा वेगळ्या आहेत आणि सहा उपमुरछना आहेत.

पूर्व्वाचार्य्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः। त्रिंशतं वै अलङ्कारांस्तान् मे निगदतः श्रृणु ।। २५.

पूर्वीच्या आचार्यांचे मत जाणून मी आता क्रमाने सांगतो; तीस अलंकार आहेत, ते मी सांगतोय, लक्ष देऊन ऐका.

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैःस्वैर्वर्णैः प्रहेतवः। संस्थानयोगैश्च तथा पादानां चान्ववेक्षया ।। २५.

अलंकार आपल्या आपल्या अक्षरांनुसार, त्यांच्या कारणांनुसार, तसेच चरणांच्या रचनेनुसार आणि नीट पाहून सांगावेत.

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारस्य पूरणम्। पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात् पृष्ठतोऽथवा ।। २५.

वाक्याचा अर्थ, शब्द आणि त्यांच्या जोडण्याने अलंकार पूर्ण होतो. गीतेतील शब्द कधी सुरुवातीला, तर कधी शेवटी ठेवतात.

स्थानानि त्रीणि जानीयादुरःकण्ठशिरस्तथा। एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः ।। २५.

तीन स्थानं आहेत हे लक्षात ठेवावं — छाती, घसा आणि डोकं. या तिघांमध्ये उत्तम पद्धत वापरली जाते.

चत्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारश्चतुर्विधः। विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः ।। २५.

चार नैसर्गिक अक्षरप्रकार आहेत, आणि विचार करण्याचेही चार प्रकार आहेत. आठ प्रकारचे बदल आहेत, आणि देव त्यांना सोळा प्रकारांनी ओळखतात.

स्थायी वर्णः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम्। आरोहणं चतुर्थन्तु वर्णं वर्णविदो विदुः ।। २५.

अक्षरांचे जाणकार स्थिर अक्षर, फिरणारे अक्षर, तिसरं म्हणजे उतरणारं आणि चौथं म्हणजे चढणारं अक्षर ओळखतात.

तत्रैकः संचरस्थायी सचरास्तचरीभवन्। अथ रोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत् ।। २५.

त्यात एक अक्षर स्थिर आणि फिरतं दोन्ही असतं, कधी हालचालीसह तर कधी हालचालीशिवाय होतं. चढणाऱ्या अक्षरांसाठी उतरती चालही सांगितली जाते.

आरोहणेन चारोहवर्णं वर्णविदो विदुः। एतेषामेव वर्णानामलङ्कारान्निबोधत ।। २५.

चढण्याने जाणकार चढणारं अक्षर ओळखतात. आता या अक्षरांचे अलंकार समजून घ्या.

अलङ्कारास्तु चत्वारः स्थापनी क्रमरेजिनः। प्रमादश्चाप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। २५.

चार अलंकार आहेत — स्थापन करणारा, क्रमाने जाणारा, चूक करणारा आणि न चुकणारा. त्यांची लक्षणं मी आता सांगतो.