वायुपुराणम्

षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा। धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ।। २४.

षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत आणि निषाद — हे सात स्वर समजावेत.

सौवीरी मध्यमग्रामो हरिणास्या तथैव च। स्यात्कलोपबलोपेता चतुर्थी शुद्धमध्यमा ।। २४.

मध्यमग्रामात सौवीरी, हरिणास्या आणि चौथी शुद्धमध्यमा, ही सर्व काळानुसार आणि सामर्थ्याने युक्त आहेत.

शार्ङ्गी च पावनी चैव दृष्टाका च यथाक्रमम्। म्ध्यमग्रामिकीः ख्याताः षड्जग्रामं निबोधत ।। २४.

शार्ङ्गी, पावनी आणि दृष्टाका — या मध्यमग्रामातील प्रसिद्ध मूर्च्छना आहेत; आता षड्जग्राम ऐका.

उत्तरमन्द्रा रजनी तथा या चोत्तरायता। शुद्धषड्जा तथा चैव जानीयात् सप्तमां च ताम् ।। २४.

उत्तरमंद्रा, रजनी, उत्तरायत, शुद्धषड्ज आणि सातवी — या सर्व मूर्च्छना ओळखाव्यात.

गान्धारग्रामि कांश्चान्यान् कीर्त्यमानान् निबोधत। आग्निष्टोमिकमाद्यन्तु द्वितीयं वाजपेयिकम् ।। २४.

गांधारग्रामातील इतर मूर्च्छना ऐका: पहिली अग्निष्टोमिक, दुसरी वाजपेयिक.

तृतीयं पौण्ड्रकं प्रोक्तं चतुर्थं चाश्वमेधिकम्। पञ्चमं राजसूयं व षष्ठं चक्रसुवर्णकम् ।। २४.

तिसरी पौंड्रक, चौथी अश्वमेधिक, पाचवी राजसूय, आणि सहावी चक्र सुवर्णक.

सप्तमं गोसवं नाम महावृष्टिकमष्टमम्। ब्रह्मदानञ्च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् ।। २४.

सातवी गोसव, आठवी महावृष्टिक, नववी ब्रह्मदान, आणि त्यानंतर प्राजापत्य.

नागपक्षाश्रयं विद्याद्गोतरञ्च तथैव च। हयक्रान्तं मृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तं मनोहरम् ।। २४.

नागपक्षाश्रय, गोतर, हयक्रांत, मृगक्रांत आणि मनोहारी विष्णुक्रांत — हेही ओळखावेत.

सूर्य्यक्रान्तं वरेण्यञ्च मत्तकोकिलवादिनम्। सावित्रमर्द्धसावित्रं सर्व्वतो मद्रमेव च ।। २४.

सूर्यक्रांत, वरेण्य, मत्तकोकिळाने गायलेली, सावित्र, अर्धसावित्र आणि सर्वदिशांनी व्यापलेली मद्र — या मूर्च्छना आहेत.

सुवर्णञ्च सुतन्द्रञ्च विष्णुवैष्णुवरावुभौ। सागरं विजयञ्चैव सर्वभूतमनोहरम् ।। २४.

सुवर्ण, सुतंद्र, विष्णु आणि वैष्णुवर, सागर आणि विजय — या सर्व मूर्च्छना सर्व प्राण्यांना मोहून टाकतात.

हंसं ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्बुरुप्रियमेव च। मनोहरमधात्र्यञ्च गन्धर्वानुगतश्च यः ।। २४.

हंस, ज्येष्ठ, तुम्बुरूला प्रिय असलेली, मनोहारी मधात्र्य आणि गंधर्वांसह गायली जाणारी — या मूर्च्छना आहेत.

अलम्बुषेष्टश्च तथा नारदप्रिय एव च। कथितो भीमसेनेन नागराणां यथा प्रियः ।। २४.

अलंबुषेला प्रिय, नारदाला आवडणारी, भीमसेनाने सांगितलेली आणि नागांना प्रिय असलेली मूर्च्छना — या सर्व सांगितल्या.

करोपनीत विनता श्रीराख्यो भार्गवप्रियः। विंशतिर्मध्यमग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्द्दश ।। २४.

करोपनीत, विनता, श्रीराख्य, भृगुला प्रिय असलेली — अशी वीस मध्यमग्रामाच्या आणि चौदा षड्जग्रामाच्या मूर्च्छना आहेत.

तथा पञ्चदशेच्छन्ति गान्धारग्रामसंस्थितान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा ह्युपगीयते ।। २४.

त्याचप्रमाणे, पंधरा जणांना गंधार प्रदेशातील गावांमध्ये राहणारे लोक आवडतात; गंधारी आणि सौवीर या दोन्ही ब्रह्मदेवाने गौरविल्या आहेत.

उत्तरादिस्वरस्यैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च। हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत। मूर्च्छना हरिणास्यैव अस्या इन्द्रोऽधिदैवतम् ।। २४.

उत्तर सूराचा अधिपती ब्रह्मदेव आहे; हा सूर हरिदेशात जन्मलेला असून, हरिच्या तोंडातून निर्माण झाला आहे; याची मुरछना देखील हरिच्या तोंडाची आहे आणि या सूराचे मुख्य दैवत इंद्र आहे.

करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरमण्डले। सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ।। २४.

मरुतांनी स्वरमंडलात पसरवलेला आणि आणलेला हा सूर आहे; म्हणूनच काळानुसार तो प्रकट होतो आणि येथे मरुत हे दैवत मानले जाते.

मनुदेशसमुत्पन्ना मूर्च्छना शुद्धमध्यम्। मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्व्वश्चात्र देवता ।। २४.

मनुच्या देशात जन्मलेली ही मुरछना शुद्ध मध्यम आहे; येथे शुद्ध मध्यम सूर आहे आणि गंधर्व हे या सूराचे दैवत आहे.

मृगैः सह सञ्चरते सिद्धानां मार्गदर्शने। यस्मात्तस्मात् स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च देवता ।। २४.

ही मुरछना हरणांसोबत फिरते आणि सिद्धांना मार्ग दाखवते; म्हणून तिला मार्गी असे म्हणतात आणि मृगेन्द्र हे तिचे दैवत आहे.

सा चाश्रमसमायुक्ता अनेकान् पौरवान् रवान्। मूर्च्छना योजना ह्येषा रजसा रजनी ततः ।। २४.

ही मुरछना आश्रमांशी जोडलेली आहे, तसेच अनेक पौरव आणि रव लोकांशीही; ही मुरछना म्हणजे एकत्र येणे, आणि म्हणून रजामुळे रात्र होते.

ताल उत्तरमन्द्रांशः षड्जदैवतकां विदुः। तस्मादुत्तरतालञ्च प्रथमं स्वायतं विदुः। तस्मादुत्तरमन्द्रोऽयं देवतास्य ध्रुवो ध्रुवम् ।। २४.

तालाला उत्तमंद्र असे नाव आहे, ज्यात सहा दैवतांचा समावेश आहे; म्हणून पहिला उत्तरताळ विस्तारलेला मानला जातो; त्यामुळे येथे उत्तमंद्र आहे आणि त्याचे दैवत ध्रुव आहे.

अपानादुत्तरत्वाच्च धैवतस्योत्तरायणः। स्यादियं मूर्च्छना ह्येवं पितरः श्राद्धदेवताः ।। २४.

अपानापासून आणि धैवताच्या उत्तरेकडील असल्यामुळे ही मुरछना अशी आहे; पितर हे श्राद्धाचे दैवत आहेत.

शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यस्मादग्निं महर्षयः। उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धषड्‌जिकम् ।। २४.

महर्षींनी शुद्ध षड्ज सूर स्थापन करून अग्नीची पूजा केली; म्हणून हे शुद्ध षड्ज म्हणून ओळखावे.

यः सतां मूर्च्छनां कृत्वा पञ्चमस्वरको भवेत् । यक्षीणां मूर्च्छना सा तु याक्षिका मूर्च्छना स्मृता ।। २४.

जो सत्पुरुषांची मुरछना करून पंचम सूर बनतो, त्याची मुरछना यक्षांची मानली जाते आणि तिला याक्षिक मुरछना म्हणतात.

नागदृष्टिर्विषा गीता नोपसर्पन्ति मूर्च्छनाम्। भवन्तीव हृता ह्येते ब्रह्मणा नागदेवताः। अहीनां मूर्च्छना ह्येषा वरुणश्चात्र देवता ।। २४.

नागांची नजर विषारी असते; गीते मुरछनेकडे जात नाहीत; या सर्वांना ब्रह्मदेवाने दूर केले आहे आणि नाग हे दैवत आहेत; ही नागांची मुरछना आहे आणि येथे वरुण हे दैवत आहे.

शकुन्तकानां कृत्वा च उपमां यान्ति किन्नराः । उत्तमां मूर्च्छना तस्मात् पक्षिराजोऽत्र देवता ।। २४.

शकुनांचा दाखला देऊन किन्नर त्यास प्राप्त होतात; त्यामुळे ही उत्तम मुरछना आहे आणि पक्षीराज येथे दैवत आहे.

गान्धाररागशब्देन गां च धारयतेऽर्थतः। तस्माद्विशुद्धगान्धारी गन्धर्वश्चाधिदैवतम् ।। २४.

गंधार रागाच्या शब्दाने पृथ्वीला अर्थाने धारण केले जाते; म्हणून शुद्ध गंधारी आणि गंधर्व हे या सूराचे मुख्य दैवत आहे.

गान्धारानन्तरं गत्वा सृष्टेयं मूर्च्छना यतः। तस्मादुत्तरगान्धारी वसवश्चात्र देवताः ।। २४.

गंधारानंतर गेल्यावर ही मुरछना निर्माण होते; म्हणून उत्तरगंधारी आणि वसु हे येथे दैवत आहेत.

सेयं खलु महाभूता पितामह मुपस्थिता। षड्जेयं मूर्च्छना तस्मात् स्मृता ह्यनलदेवता ।। २४.

हीच ती महान तत्त्व आहे, जी पितामहाने स्थापन केली आहे; म्हणून ही षड्ज मुरछना अनल दैवत म्हणून ओळखली जाते.

दिव्येयं चायता तेन मन्दषष्ठा च मूर्च्छने। निवृत्तगुणनामानं पञ्चमञ्चात्र धैवतम् ।। २४.

ही दिव्य आणि विस्तृत आहे, म्हणून मंद षष्ठ मुरछना आहे; ज्यांची गुण संपली आहेत, त्यांना हे नाव दिले जाते आणि पंचम येथे धैवत आहे.